Παρασκευή, 18 Ιουλίου 2014

Στο Εργαστήρι του Δόκτορα Καλιγκάρι...





Καθώς ξημέρωνε η δεκαετία του 20, στο επαύριο του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, μια ζωηρή ανησυχία είχε κατακλύσει τα δημιουργικά ευρωπαϊκά στρώματα. Ο κινηματογράφος είχε μόλις περάσει το παιδικό του στάδιο και εισερχόταν σε μια ξέφρενη εφηβεία. Τότε ήταν που ξεπήδησε, σα φτερούγισμα νυχτερίδων πάνω από τη πόλη, το κίνημα του γερμανικού εξπρεσιονισμού.

Αντλώντας στοιχεία από τον ζωγραφικό εξπρεσιονισμό και την βαθιά υποκειμενικότητα του, η κινηματογραφική του εκδοχή φάνταζε βγαλμένη από κάποιο παράξενο όνειρο, από εκείνα που θυμόμαστε αμυδρά όταν ξυπνάμε το πρωί... Τινάσσουμε το κεφάλι μας και το όνειρο σκορπά, σαν ένα ομιχλώδες πέπλο που καλύπτει τη μνήμη μας. Ένα πέπλο που, για κάποιο λόγο, φοβόμαστε να σηκώσουμε.

Φοβόμαστε μήπως αποκαλύψουμε τα τέρατα που κρύβονται από κάτω.

Ταινία-σταθμός στην ιστορία του γερμανικού εξπρεσιονισμού, μα και το φιλμ που επηρέασε ενδεχομένως περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο το στυλ των ταινιών τρόμου, ήταν το “Εργαστήρι του Δόκτορα Καλιγκάρι” - στα γερμανικά “Das Cabinet des Dr. Caligari”, σε σκηνοθεσία Robert Wiene, του 1920. Πέρα από το γεγονός πως υπήρξε ένα από τα επιδραστικότερα φιλμ όλων των εποχών, ο “Καλιγκάρι” ουσιαστικά αποτελεί μια ματιά στα άδυτα του συλλογικού πνεύματος της εποχής του. Σε μια εύθραυστη Δημοκρατία της Βαϊμάρης, κατόπιν της ταπείνωσης της Γερμανίας στον πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο γερμανικός εξπρεσιονισμός αντανακλούσε όσο τίποτα άλλο τη σύγχυση των καιρών, το αναδυόμενο άγχος, την ανάγκη του ατόμου να σπάσει τα δεσμά δυνάμεων που αδυνατούσε να ορίσει – καθώς και τις σκιές που είχαν αρχίσει να μαζεύονται, σκιές που, μια δεκαετία μετά, θα κατέκλυζαν τη χώρα και τον κόσμο...

Τα τέρατα θα έσκιζαν το κινηματογραφικό πανί και θα ξεχύνονταν απέξω... Το όνειρο θα γινόταν εφιάλτης και ο εφιάλτης πραγματικότητα.







Φλας Μπακ σ' ένα Όνειρο



Ο “Καλιγκάρι” ξεκινάει με την αφήγηση του κεντρικού χαρακτήρα, Francis, μιας περιπέτειας που έζησε πρόσφατα, σε μορφή φλας-μπακ. Κατευθυνόμαστε σε μια παράξενη γερμανική πολιτεία, τη Holstenwall, όπου διεξάγεται ένα πανηγύρι. Ο Francis πηγαίνει εκεί παρέα μ' ένα φιλαράκι του. Ένα από τα αξιοθέατα του πανηγυριού είναι ένας παράξενος γιατρός, ο οποίος ισχυρίζεται πως είναι ικανός να συντηρεί εξ' ολοκλήρου ένα ανθρώπινο ον, δια του υπνωτισμού. Ο γιατρός είναι ο δόκτωρ Καλιγκάρι και το ον – που μοιάζει περισσότερο με ζόμπι – είναι ο “υπνοβάτης”, ο Τσεζάρε. Ο Τσεζάρε μιλάει ελάχιστα, το πρόσωπο του μοιάζει με νεκρού και κοιμάται σ' ένα φέρετρο. Κατέχει υποτίθεται μαντικές ικανότητες. Κάθε πρόβλεψη του, σύμφωνα με τον Καλιγκάρι, γίνεται αληθινή.

Κατά τη διάρκεια της επίδειξης, μεταξύ σοβαρού κι αστείου, ο φίλος του Francis ρωτάει τον Τσεζάρε πόσο καιρό του μένει να ζήσει ακόμα. Ο Τσεζάρε, το βλέμμα του απλανές, απαντάει αργά: “θα πεθάνεις το επόμενο πρωί”.

...Κάπως έτσι ξεκινάει η ιστορία, στην οποία περιπλέκονται ο φόνος, η τρέλα και ο έρωτας. Περισσότερο και απ' το σενάριο, το στοιχείο εκείνο που καταξίωσε το φιλμ και καθιέρωσε το στυλ του γερμανικού εξπρεσσιονισμού ήταν το αρτιστικό ντεκόρ. Έντονα παραμορφωμένα κτίρια. Απότομες, αφιλόξενες γωνίες, σε δρόμους, πόρτες, παράθυρα. Σκιές ζωγραφισμένες στους τοίχους. Μια αρχιτεκτονική εξωπραγματική, που φαντάζει βγαλμένη από κάποιον εφιάλτη. Έντονες αντιθέσεις σκιάς και φωτός, ένας πόλεμος ανάμεσα στα άκρα. Πόλεμος στον οποίο δεν υπάρχει νικητής, ένα σπίτι με πόρτες που οδηγούν όλο βαθύτερα, όλο χαμηλότερα στα άδυτα του ασυνείδητου, εκεί που δεν υπάρχει πια έξοδος.






Τον καιρό που η ψυχανάλυση υποσχόταν να απαλλάξει τον άνθρωπο από τα δεσμά των υποσυνείδητων ορμέφυτων τους, ο γερμανικός εξπρεσσιονισμός τους υπενθύμιζε εκείνο που τόνιζε ο Φρόυντ: το Εγώ δεν είναι παρά η κορυφή του παγόβουνου. Στο βάθος όμως, κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας, δεσπόζουν οροσειρές υποσυνείδητες. Βουνά πελώρια, σκοτεινά. Βουνά με κορυφές απότομες, γωνιώδεις, όμοιες με τις απότομες γωνίες των κτιρίων στον “Καλιγκάρι”. Ο Εξπρεσσιονισμός δε σου έδειχνε τον κόσμο όπως ήταν – βρισκόταν στον αντίποδα του Ρεαλισμού. Ο Εξπρεσιονισμός σου φανέρωνε την ατομική ψυχή, στην απόλυτα υποκειμενική της διάσταση.

Τα σκοτεινά και αντιφατικά σκηνικά που βλέπουμε στον “Καλιγκάρι” - δε συνιστούν παρά αντανάκλαση του ιδιαίτερου ψυχισμού ενός ανθρώπου – ή μιας εποχής, αν προτιμάτε, μιας εποχής και μιας χώρας σε αναζήτηση ταυτότητας.

Ο Γερμανικός Εξπρεσιονισμός θα επέκτεινε την ιδιαίτερη αυτή τεχνοτροπία του με έργα όπως ο “Nosferatu”, “The Gollem”, “Dr. Mabuse”, “The Phantom” και “The Last Laugh”, ενώ σκηνοθέτες όπως ο Fritz Lang (ο οποίος είχε επιλεγεί αρχικά και για το “Caligari” και συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση του) και ο F. W. Murnau θα ανήκαν στους επιδραστικότερους του καιρού τους.







Μα ο “Καλιγκάρι” ξεχωρίζει για έναν ακόμα λόγο: υπήρξε το πρώτο φιλμ στην ιστορία που έκανε χρήση του περίφημου “twist ending” - το φινάλε που δε περιμένεις να δεις και ανατρέπει όλα τα δεδομένα της ιστορίας. Και ειδικά για το φινάλε του “Καλιγκάρι” έγιναν πολλές συζητήσεις και παραμένει ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα στην ιστορία των φιλμ, κυρίως λόγω των κοινωνικών του προεκτάσεων, μα και εξαιτίας του γεγονότος πως προστέθηκε εκ των υστέρων – δεν ανήκε στις αρχικές προθέσεις των δημιουργών, μα εντάχτηκε στο έργο μετά από απαίτηση των παραγωγών. Κάτι που μεταμόρφωσε εντελώς τη ταινία.

ΠΡΟΣΟΧΗ, διαβάστε την επόμενη ενότητα αν έχετε ήδη δει το φιλμ και γνωρίζετε το τέλος, ή αν σας ενδιαφέρει να το μάθετε ούτως ή άλλως και δε σας ενοχλούν τα spoiler

Αλλιώς προσπεράστε κατευθείαν στον επίλογο.






Το Αμφιλεγόμενο Φινάλε



Σύμφωνα με το αυθεντικό σενάριο, μα και με τη ροή του έργου όπως εξελίσσεται στα μάτια μας, ο Δόκτωρ Καλιγκάρι συνιστά περίπτωση ψυχοπαθούς γιατρού, ενός μανιακού επιστήμονα, ο οποίος αναθέτει στο όργανο της βούλησης του, τον υπνοβάτη Τσεζάρε, να διαπράττει τα φριχτά του εγκλήματα. Αποδεικνύεται μάλιστα διευθυντής ενός ασύλου, κάτι που ο ήρωας Φράνσις διαπιστώνει με φρίκη: ο διευθυντής του ασύλου αποτελεί ουσιαστικά τον παρανοϊκό εγκέφαλο που οργανώνει τα πάντα.

Η εκδοχή αυτή όμως δεν ικανοποίησε τους παραγωγούς. Σε μία από τις ριζικότερες μεταβολές νοήματος στην ιστορία του κινηματογράφου, βλέπουμε ξαφνικά στο τέλος της ταινίας, τον ήρωα Φράνσις να αποκαλύπτεται πως είναι τρόφιμος στο ψυχιατρείο, ενώ ο Καλιγκάρι δεν είναι παρά ο γιατρός του. Όλα όσα είχαμε δει ως τώρα, όλη η ιστορία που ξετυλίχτηκε στα μάτια μας, συνιστούσαν μέρος των παρανοϊκών εμμονών του ήρωα-ασθενή, δημιουργήματα της φαντασίας του. Ένα όνειρο. Σύμφωνα με αυτή την εκδοχή, ο διευθυντής-γιατρός Καλιγκάρι είναι ο “καλός” της ιστορίας, και ο ήρωας Φράνσις εκείνος που χρίζει θεραπείας...

Κάπως έτσι το βαθιά αντι-αυταρχικό και ριζοσπαστικό μήνυμα της αυθεντικής εκδοχής μετετράπη στο ακριβώς αντίθετο του: σε μια συντηρητική, πατερναλιστική αντίληψη που μας δηλώνει πως οι φορείς εξουσίας έχουν δίκιο και γνωρίζουν “τι είναι καλό για μας”.






Υπήρξαν κριτικοί τις επόμενες δεκαετίες που, στο πρόσωπο του Καλιγκάρι, είδαν ίχνη από εκείνο του Χίτλερ. Στην εμμονή του, στην εξουσιαστική μανία του, στα φρικαλέα του εγκλήματα, μα, κυρίως, στην ικανότητα του να υπνωτίζει τον κόσμο – όπως αντίστοιχα ο Χίτλερ υπνώτιζε τις μάζες, απομακρύνοντας κάθε ίχνος λογικής, δίνοντας διέξοδο στις πλέον σκοτεινές πτυχές του συλλογικού ασυνείδητου. 

Το βαθιά ανησυχητικό φινάλε του έργου, στο οποίο ο Καλιγκάρι αποδεικνύεται πως είναι ένας “σοβαρός επιστήμονας” που ενδιαφέρεται “για το καλό των ασθενών του”, εντείνει ακόμα περισσότερο τον προβληματισμό μας... Το έργο μετατρέπεται σε σκοτεινό καθρέπτη εκείνων που έμελλε να ακολουθήσουν. Ασυναίσθητα οι δημιουργοί του φώτισαν μία από τις σκοτεινότερες πτυχές της ευρωπαϊκής ψυχής των καιρών τους. Η δεκαετία του 30 ήταν κοντά. Το ίδιο και η συλλογική αποβλάκωση του ναζισμού.






Επίλογος



Σχεδόν έναν αιώνα μετά, το “Εργαστήρι του Δόκτορα Καλιγκάρι” συνιστά ένα από τα εντυπωσιακότερα κινηματογραφικά επιτεύγματα των καιρών του και έργο-ορόσημο για πλήθος ταινιών που ακολούθησαν. Το καλλιτεχνικό του ντεκόρ και η αισθητική του αντίληψη εντυπωσιάζουν ακόμα και σήμερα. Μα στις ονειρώδεις πτυχές της είναι που η ταινία ξεπερνά τα όρια της εποχής της και μετατρέπεται σε σύμβολο. Σύμβολο των δυνάμεων που κρύβουμε μέσα μας. Δυνάμεις φωτεινές. Δυνάμεις σκοτεινές.

Λίγες μέρες πριν, συζητώντας για τον “Μικρό Νέμο” (το κείμενο εδώ), ιχνηλατήσαμε τη φωτεινή, φανταστική πλευρά των ονείρων και του ασυνείδητου. Τώρα όμως γινόμαστε μάρτυρες της άλλης τους όψης, εκείνης που χάνεται στην άβυσσο.

Και όπως η ταινία παρουσίαζε ουσιαστικά δύο διαφορετικά φινάλε, δύο εναλλακτικές εκδοχές, που στέκονταν αντίκρυ η μία στην άλλη – και στο τέλος επικράτησε εκείνη που επιθύμησαν οι παραγωγοί, όχι οι δημιουργοί του έργου... Έτσι και μεις με τη σειρά μας μπορούμε να τις κρίνουμε και να επιλέξουμε ανάμεσα τους, να επιλέξουμε ανάμεσα στον εφιάλτη και το όνειρο.

Ή μπορούμε, απλά, να συνεχίσουμε τον ύπνο.


ΥΓ - Mπορείτε να δείτε όλη τη ταινία online εδώ.






5 σχόλια:

  1. "Κούνελε".......!!!!! Υποκλίνομαι.......!
    Σαν αναγνώστης σου πραγματικά πήρα τόσα πολλά μέσα από αυτή την συγκλονιστική, δεν θα την έλεγα απλά ανάλυση, αλλά πραγματεία, που δεν γνώριζα και δύσκολα μπορούσα να βρω.
    Φίλε μου είσαι εξαιρετικός, η δουλειά σου είναι πολύ μεγαλύτερη από μια απλή ερασιτεχνική παρουσίαση μιας ταινίας.
    Ειλικρινά δεν έχω ξαναδιαβάσει τέτοιας υποδομής δουλειά για την ταινία αυτή, που αγκαλιάζει ολάκερο το Γερμανικό εξπεριονισμό, που έχω "αγγίξει" και εγώ στο Σινεφίλ σε ξέχωρη παρουσίαση μαζί με τον FR. MURNAU.
    Ευχαριστώ πολύ για τον κόσμο της σκέψης που χάρισες.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Περίμενα ομολογώ σχόλιο από σένα Γιάννη, καθώς ασχολείσαι πολύ και εντατικά με τον κόσμο του κινηματογράφου. Φυσικά είναι πολύ ευχάριστο να διαβάζω σχόλια σαν αυτό από κόσμο που γνωρίζει και αγαπάει το συγκεκριμένο αντικείμενο και έχει ψάξει την ιστορία του...

      Νομίζω πως έχω φτάσει σ' ένα στάδιο πλέον, που προσπαθώ να κάνω το καλύτερο δυνατό, για κάθε είδος παρουσίασης... Το απολαμβάνω και χαίρομαι που αποδίδει.

      Να έχεις μια όμορφη νύχτα, φίλε μου, και ένα ακόμα καλύτερο ΣΚ!

      Διαγραφή
    2. Όχι απλά κάνεις το καλύτερο δυνατό αλλά οι παρεμβάσεις σου, σαν αυτή εδώ, Κούνελε, πραγματικά συγκλονίζουν. Ειλικρινά χωρίς ίχνος υπερβολής. Και με έμφαση στο καθεστωτικό γύρισμα της μεγάλης αυτής δημιουργίας αρκεί για να καταλάβει κανείς.
      Καλό βράδυ.

      Διαγραφή
  2. Αυτό το σχόλιο αφαιρέθηκε από τον συντάκτη.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Να αναφέρω και την επίδραση του γερμανικού εξπρεσσιονισμού στις μετέπειτα γενιές κινηματογραφιστών
    Όπως για παράδειγμα
    "Το νησί των καταραμένων" του Σκορσέζε όπου η ιστορία παρουσιάζει ομοιότητες με αυτή του "Καλιγκάρι"
    Ο χαρακτήρας του "Ψαλιδοχέρη" του Μπάρτον μοιάζει πολύ με τον Τσέζαρε
    Ο "Πιγκουίνος" από τον Μπάτμαν εμφανισιακά μοιάζει με τον "Καλιγκάρι". Ο αδίστακτος επιχειρηματίας στην ίδια ταινία που υποδύεται ο Κρίστοφερ Γουώκεν, φέρει το όνομα Μαξ Σρεκ, που ήταν το όνομα του ηθοποιού που υποδύθηκε τον "Νοσφεράτου" στην ταινία του Μουρνάου

    kinimato-grafo.blogspot.gr

    ΑπάντησηΔιαγραφή

You Might Also Like

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...