Χρόνος και Καπιταλισμός. Μια κοινωνική-ψυχολογική μελέτη

Enter the rabbit's lair...

Created with Sketch.

Χρόνος και Καπιταλισμός. Μια κοινωνική-ψυχολογική μελέτη

Χρόνος και Καπιταλισμός... μια μελέτη από το φονικό κουνέλι

«Σήμερα, όπως και πάντα, όλοι οι άνθρωποι κατατάσσονται σε δυο κατηγορίες: σε δούλους και ελεύθερους. Όποιος δεν έχει για τον εαυτό του τα δύο τρίτα της μέρας του, είναι δούλος, ό,τι και να είναι: πολιτικός, έμπορος, υπάλληλος, επιστήμονας.»

Φρίντριχ Νίτσε [από το «Ανθρώπινο, πάρα πολύ Ανθρώπινο»]

Δεν υπάρχει τίποτα πιο ανθρώπινο από την έννοια του «χρόνου». Πασιφανής και αινιγματικός, συγκεκριμένος και αφηρημένος, φέροντας το στιγμιαίο και το αιώνιο, το γραμμικό και το κυκλικό, τη φθορά και την αθανασία, τον πολιτισμό και το ασυνείδητο, ο Χρόνος είναι ταυτόχρονα το ερώτημα και η απάντηση στο αίνιγμα της Σφίγγας. Είναι ο ίδιος τρομακτικός Γέρος που τρώει τα παιδιά του και το αγαθό μωρό που σκορπίζει παιχνιδίσματα προσδοκιών με την κουδουνίστρα του. Η σχετικότητα του χρόνου είναι η σχετικότητα των ανθρωπίνων πραγμάτων: η αδιάκοπη ροή τους, η εναλλαγή των νερών του ποταμού, που όσο μεταβάλλεται τόσο ίδιος μοιάζει.

Ο χρόνος ως φιλοσοφική/επιστημονική κατηγορία δεν θα μας απασχολήσει στη σημερινή μας μελέτη – θα εστιάσουμε όμως σε δύο άλλες πτυχές του χρόνου, βαθιά αλληλένδετες μεταξύ τους: τον «χρόνο» ως πολιτισμικό κατασκεύασμα και τον «χρόνο» ως ψυχολογική αίσθηση. Ο χρόνος ως πολιτισμικό κατασκεύασμα εντάσσεται στο πλέγμα του κοινωνικού φαντασιακού: κατασκευάζεται, με άλλα λόγια, από τον εκάστοτε ανθρώπινο πολιτισμό, ο οποίος τον εμποτίζει με τις σημασίες του. Άλλη αντίληψη περί «χρόνου» είχαν οι άνθρωποι στην αρχαία Κίνα, άλλη στον φεουδαρχικό Μεσαίωνα, άλλη στον σύγχρονο καπιταλισμό της Δύσης. Ο χρόνος ως ψυχολογική αίσθηση επηρεάζεται άμεσα από τις κοινωνικές σημασίες που τον περιβάλλουν: η επαφή με το ρολόι, η διαίρεση της μέρας σε εργάσιμες ώρες και ελεύθερο χρόνο, το στρες της καθημερινής βιασύνης, η αίσθηση πως «περνούν τα χρόνια», ακόμα και η στάση μας απέναντι στο «παρελθόν» και το «μέλλον» – όλα αυτά συνιστούν αντανακλάσεις, σε βιωματικό και ψυχολογικό επίπεδο, του «χρόνου» όπως αυτός έχει κατασκευαστεί και βιώνεται σε έναν ορισμένο πολιτισμό.

Ο «χρόνος», όπως έχει κατασκευαστεί και βιώνεται στις σύγχρονες καπιταλιστικές κοινωνίες, είναι ο χρόνος της παραγωγικής διαδικασίας: τα πάντα, άνθρωποι και μηχανές, έχουν προσδεθεί γερά στα γρανάζια του και τρέχουν στις ράγες ενός τρένου, παράγοντας ασυνάρτητο και ατελείωτο θόρυβο. Δουλειά, σπίτι, δουλειά, οι κάρτες να χτυπούν, τα ρολόγια να τρέχουν, οι άνθρωποι στους δρόμους να τρέχουν, όλοι βιαστικοί, όλοι αγχωμένοι, τυπικοί, στην «ώρα τους», μια μηχανή δίχως τελειωμό όπου δεν έχουν σημασία τα μεμονωμένα μέρη μα το σύνολο, ένα Ρολόι που οι δείκτες του μοιάζουν να μας κυνηγούν από πίσω – κι εμείς τρέχουμε προσπαθώντας να ξεφύγουμε απ’ την αρπακτική δαγκάνη τους. Αυτός, κύριοι, είναι ένας «χρόνος» που κατασκευάσαμε οι ίδιοι – μα όπως συμβαίνει με τόσα και τόσα έργα των χεριών μας, καταλήγει να μας χειρίζεται ο ίδιος αντί να τον χειριζόμαστε εμείς.

Ο Χάρολντ Λόιντ στην κλασική σκηνή με το ρολόι / Harold Lloyd in Safety Last

Εργασία και ελεύθερος χρόνος

Στον πυρήνα του σύγχρονου κοινωνικού φαντασιακού σχετικά με τον χρόνο συναντούμε τη διάκριση μεταξύ «εργασίας» και «ελευθέρου χρόνου». Πρόκειται σαφώς για ένα κοινωνικό κατασκεύασμα, το οποίο συνδέει την έννοια της «ελευθερίας» με την απαλλαγή από τις εργασιακές ενασχολήσεις, προσπερνώντας το γεγονός πως υπάρχουν εργασίες περισσότερο «ελεύθερες» συγκριτικά με άλλες και υπάρχουν ελεύθεροι χρόνοι όχι και τόσο «ελεύθεροι» συγκριτικά με άλλους.

Ένας άνθρωπος που βρίσκει ικανοποίηση κάνοντας μια εργασία της επιλογής του δίχως όμως να έχει έναν σταθερό μισθό, θεωρείται λιγότερο «εργαζόμενος» συγκριτικά με εκείνον που βαράει σφραγίδες όλη μέρα σ’ ένα γραφείο και πληρώνεται γι’ αυτό. Αντίστοιχα, ένας άνθρωπος που ξοδεύει τ’ απογεύματά του κάνοντας τα ίδια πράγματα με εκατομμύρια άλλων ανθρώπων εκεί έξω (τηλεόραση, αγορές προϊόντων, χάζεμα στο διαδίκτυο, μπύρες, κλπ), για κάποιο λόγο αντιμετωπίζει αυτές τις ώρες σαν «ελεύθερες», προσπερνώντας το γεγονός πως δεν επέλεξε το παραμικρό από όσα κάνει και πως οι μέρες συνήθως καταλήγουν να μοιάζουν ίδιες, η μία με την άλλη, δίνοντας έτσι την αίσθηση πως ο χρόνος τρέχει ασταμάτητα – και μεις μεγαλώνουμε και στο τέλος δεν κάνουμε αυτά που επιθυμούσαμε να κάνουμε. Που βρίσκεται ο «ελεύθερος» χρόνος, λοιπόν;

Η φράση «ο χρόνος είναι χρήμα» είναι γνωστή σε όλους. Στην πραγματικότητα ο χρόνος, στη βαθύτερη έννοια και σημασία του, δεν έχει καμία απολύτως σχέση με το χρήμα. Ο καπιταλισμός όμως δημιούργησε έναν τέτοιο χρόνο, ώστε να προσαρμόζεται στο νόημα αυτής της φράσης – ο «χρόνος που είναι χρήμα» δεν είναι παρά ο κατασκευασμένος χρόνος του καπιταλιστικού φαντασιακού. Ο χρόνος των εργοστασίων, της γραμμής παραγωγής και της οικονομικής συσσώρευσης. Όπως συσσωρεύονται και ξοδεύονται τα χρήματα, αντίστοιχα φτάνει να εξοικονομείται και να σκορπά ο χρόνος για τους ανθρώπους. Η αντιπαραβολή «εργασία-ελεύθερος χρόνος» ανήκουν στο ίδιο φαντασιακό, και ως τέτοιες έννοιες, αμφότερες συνιστούν ανθρώπινα κατασκευάσματα. Δεν είναι αυθύπαρκτες, δεν είναι δοσμένες απ’ έξω, δεν ανήκουν σε κάποιο πλατωνικό αιώνιο βασίλειο των Ιδεών.

Και όντας ανθρώπινα κατασκευάσματα… είναι δυνατόν να αλλάξουν.

 

Προσπαθώντας να κερδίσεις χρόνο - Trying to save some time. Man on big clock
Άγχος στη δουλειά / Stress at work

 

Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο

Συχνά ακούμε να ρωτούν έναν εργαζόμενο «πόσα χρήματα βγάζεις;». Αν τα χρήματα είναι καλά, ο εργαζόμενος επαινείται για την αξία και την τύχη του. Αν τα χρήματα είναι λίγα, αρχίζει ο προβληματισμός. Φταίει ο ίδιος; Φταίνε οι οικονομικές συνθήκες; Φταίνε οι εργοδότες; Φταίει η κρίση; Και αρχίζουν μετά οι συγκρίσεις με άλλες χώρες, όπου το οικονομικό επίπεδο είναι υψηλότερο και οι εργαζόμενοι αμείβονται καλύτερα. Και αν μια μερίδα κόσμου αξιώνει διεκδικήσεις, αυτές συνήθως είναι οικονομικής φύσης – ενίοτε αφορούν και τις εργασιακές συνθήκες.

Μα το ωράριο εργασίας; Το δικαίωμα στον «ελεύθερο χρόνο»; Η αξιοποίηση αυτού του χρόνου; Αυτά για κάποιο λόγο μπαίνουν σε δεύτερη μοίρα. Στη διάρκεια των τελευταίων δύο αιώνων ο άνθρωπος διεκδίκησε και διεκδικεί το «Δικαίωμα στην Εργασία»… μα ο ελεύθερος χρόνος έμοιαζε να ανήκει στο καταραμένο βασίλειο της «απραξίας» και της «τεμπελιάς» και, ως τέτοιος, δεν άξιζε σοβαρή ενασχόληση. Ακόμα και όταν ο γαμπρός του Μαρξ, Πωλ Λαφάργκ, έγραφε το «Δικαίωμα στην Τεμπελιά», λίγοι του έδωσαν σημασία – για το κυρίαρχο ρεύμα των Σοσιαλιστών μία ήταν η αξία και αυτή ονομαζόταν Εργασία.

Λέγοντας φυσικά «εργασία», θα επαναλάβουμε, δεν αναφερόμαστε στην αυτοδημιούργητη απασχόληση που μπορεί να σχετίζεται με έναν άνθρωπο από επιλογή δική του, πέραν των ορίων της μισθοδοσίας. «Εργασία» καταλήγει να σημαίνει ό,τι έχει αντίκρισμα σε χρήμα. Μια νοικοκυρά που καταπιάνεται με τα οικιακά και τη φροντίδα του παιδιού, ή ένας καλλιτέχνης που αγωνίζεται να βρει νέες μορφές έκφρασης θεωρείται πως δεν ανήκουν στον συγκεκριμένο αυτόν χώρο της «Εργασίας».

Στην εποχή της κρίσης η εργασία φτάνει να μετατρέπεται σε πανάκεια: δουλίτσα να ‘ναι, και ό,τι να’ ναι! Φυσικά αυτή η ανάγκη για εργασία συνιστά και βασικό όπλο στα χέρια της απανταχού Εργοδοσίας: σου παρέχω εργασία και γι’ αυτό θα πρέπει να βάλεις στην άκρη τυχών αξιώσεις και διεκδικήσεις. Χαμηλός μισθός; Καθημερινές υπερωρίες; Εργασία τα Σαββατοκύριακα; Εργασία ως τις 8-9 το βράδυ; Πιθανότητα αντικατάστασης ανά πάσα στιγμή; Μόνιμο άγχος και υπερένταση; Αρκεί! Σου παρέχω δουλειά! Δέξου τη – αλλιώς βρες αλλού, υπάρχουν στρατιές ολόκληρες εκεί έξω που αναζητούν εργασία σαν εσένα.

Ένας άνθρωπος που αφιερώνει οχτώ ώρες την ημέρα σε μια δουλειά που ΔΕΝ αγαπάει και άλλες δύο ώρες στον δρόμο, φτάνει να επενδύει τη μισή καθημερινότητά του σε μια ατέρμονη διαδικασία με μοναδικό σκοπό της την αναγκαία συσσώρευση χρήματος. Το καπιταλιστικό φαντασιακό του χρόνου ξεδιπλώνεται σε όλο το μεγαλείο του: Σπίτι, δουλειά, σπίτι, δουλειά, με μικρά διαλείμματα αναψυχής στο ενδιάμεσο, ίσα να γεμίσουν οι μπαταρίες, και ξανά απ’ την αρχή. Μισή καθημερινότητα – δηλαδή μισή ζωή. Μα αν αμείβεται καλά καταλήγουμε να τον αντιμετωπίζουμε με σεβασμό. Σκοτώνει τη μισή ζωή του – κι εμείς πασχίζουμε να τον μιμηθούμε. Το οικονομικό κριτήριο παραμένει πρωτεύον κριτήριο αξιολόγησης. Η παραγωγική διαδικασία εξακολουθεί να εδράζεται στον πυρήνα της κοινωνικής θέσμισης του χρόνου.

Κλασική γελοιογραφία για τον καπιταλισμό / Capitalism draining the workers, classic cartoon

Γκόγια - λεπτομέρεια από το Κρόνος καταβροχθίζει το παιδί του / Goya, Saturn devouring his son, detail

«Πόσα χρήματα βγάζεις;» – παραμένει το κυρίαρχο ερώτημα. Σπάνια ακούμε να κάνουν τις ακόλουθες δύο ερωτήσεις σ’ έναν εργαζόμενο: «πόσο χρόνο διαθέτεις για τον εαυτό σου;» και «πως αξιοποιείς τον χρόνο σου;». Θέτουμε ως πρότυπα τις χώρες ή την πολιτική εκείνη που παρέχει καλύτερους μισθούς, μα δεν αναρωτιόμαστε για τον τρόπο με τον οποίο αξιοποιούνται οι συγκεκριμένοι μισθοί στις συγκεκριμένες χώρες, υπό τις συγκεκριμένες πολιτικές. «Εκεί αμείβονται καλύτερα», λέμε. ΖΟΥΝ όμως καλύτερα; Δημιουργούν, άραγε, κάτι της προκοπής, από τον όποιο «ελεύθερο χρόνο» διαθέτουν; Ή κοιτάζουν να σκοτώσουν τον χρόνο τους, ελπίζοντας να πνίξουν μαζί του και τα όποια ψυχολογικά προβλήματα τους διακατέχουν;

Ας ξεδιαλύνω ένα ρεύμα ομίχλης που θα μπορούσε να συσκοτίσει τη σκέψη του φίλου αναγνώστη. Εξυπακούεται πως είναι αναγκαίος κάποιος οικονομικός μηχανισμός που θα παρέχει στα μέλη μιας κοινωνίας όλα τα αναγκαία για τη διαβίωσή τους. Δεν εξιδανικεύω την απραξία (κάθε άλλο), ούτε περιφρονώ τα οφέλη του χρήματος. Κάθε άνθρωπος χρειάζεται να εξασφαλίσει τα μέσα της διαβίωσής του, ένα σπίτι, τη διατροφή, την υγεία, την ψυχαγωγία του. Κάθε κοινωνία οφείλει να χτίσει μια βάση παραγωγής και διανομής των αγαθών. Μα υπάρχει πελώρια απόσταση ανάμεσα στο πραγματικά αναγκαίο και στο πλασματικά αναγκαίο. Και υπάρχει πελώρια απόσταση ανάμεσα στον «χρόνο» ως βαθύ προσωπικό βίωμα και στον «χρόνο» ως κοινωνικά κατασκευασμένη κατηγορία, κοινή και επιβαλλόμενη σε όλους – και η συσκότιση αυτή συνιστά τη ραχοκοκαλιά του κοινωνικού μας συστήματος.

Όσο μια παγκόσμια κοινωνία εξιδανικεύει την απατηλή λάμψη του χρήματος, τόσο θα υπάρχουν οι στρατιές του κόσμου που θα επιζητούν εργασίες με υψηλότερες οικονομικές απολαβές και χαμηλότερο δείκτη προσωπικής απόλαυσης. Γεμίζοντας λεφτά, αδειάζουμε από ηδονή. Αναπληρώνουμε σε χρήμα ό,τι είμαστε ανίκανοι να αισθανθούμε – τη μαγική εκείνη αίσθηση που νιώθαμε, σαν ήμασταν παιδιά, βλέποντας το χιόνι ή παρατηρώντας με τις ώρες τη φωτιά που τρεμοσβήνει στο τζάκι. Το φλερτ, την ποίηση, την περιπλάνηση, τη φιλοσοφία. Εκείνες τις διαδικασίες που η κοινωνία μας θεωρεί «αντιπαραγωγικές». «Χασιμο χρόνου», δηλαδή χρημάτων.

Μα αυτός ακριβώς ο «χαμένος χρόνος» είναι ο αληθινά κερδισμένος χρόνος: εκείνος που κατορθώνει να δραπετεύσει από το άτεγκτο φαντασιακό της καπιταλιστικής παραγωγικής αλυσίδας και συσσώρευσης.

Εργάτες κοιμούνται στην κορυφή της Νέας Υόρκης / New York workers sleeping on the job

Επίλογος. Το τέλος είναι (κάποιες φορές) η αρχή

Ο καπιταλισμός έχει δεχτεί (και δέχεται) μόνιμη κριτική για τις οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες που επιφέρει, για τις στρατιές των ανέργων, για την καταστρατήγηση του «δικαιώματος στην εργασία». Μα λιγότεροι αναλογίζονται ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα του καπιταλισμού: το ξόδεμα του χρόνου. Τη μετατροπή του Αινίγματος της Σφίγγας σε κουρδιστό ρολόι. Την περιχαράκωση του μυστηρίου της ζωής σ’ ένα καλά πακεταρισμένο εργοστασιακό κουτί, με τα «ωράρια εργασίας» και τις «ελεύθερες ώρες» του. Τη μετατροπή του ανθρώπου σε αυτόματο.

H γνωστή γελοιογραφία παρουσιάζει τους ευτραφείς καπιταλιστές να ξεζουμίζουν τα χρήματα (την υπεραξία) ενός ανθρώπου. Θα μπορούσαν όμως να ξεζούμιζαν τον χρόνο της ζωής του – και αντί για κέρματα να πετάγονταν ρολόγια.

Όταν οι μέρες φτάνουν να σκορπούν σαν τα φύλλα στον άνεμο• όταν οι χρονιές περνούν και καταλήγουν να μοιάζουν η μία με την άλλη, παραδομένες στον μονότονο ρυθμό «δουλειά-σπίτι-δουλειά-σπίτι»• όταν ο εργαζόμενος καταλήγει να μετατρέπεται σε ένα μηχάνημα, προορισμένο να υπηρετεί μια απρόσωπη επιχείρηση σε βάρος του εαυτού του• όταν η αυτοδημιούργητη ψυχαγωγία αντικαθίσταται (λόγω «έλλειψης χρόνου») από τη φτηνή «διασκέδαση»• όταν επιλέγεται η φυγή έναντι του στοχασμού• όταν η τέχνη μετατρέπεται σε είδος κατανάλωσης έναντι καθημερινής ανάγκης• όταν ξοδεύεις τη μισή ζωή σου υπηρετώντας οικονομικές ανάγκες και μόνο… τότε, αδερφέ μου, υπάρχει κάτι βαθιά σάπιο εκεί έξω.

Ποια είναι η λύση; θα ρωτήσεις, φίλε αναγνώστη. Α, αγαπητέ. Η όποια «λύση» σε συλλογικά ζητήματα δεν μπορεί παρά να είναι εξίσου συλλογική – μην περιμένεις να στην παρέχει ένα άτομο λοιπόν. Ατομικές λύσεις σε συλλογικά ζητήματα παρέχονται από πολιτικούς ρήτορες, από προφήτες και παπάδες (τα τρία «π»). Κατανοώ πως η πλειοψηφία του κόσμου έχει ανάγκη τέτοια πρόσωπα, μα ο ίδιος προτιμώ να προσπεράσω.

Υπάρχει, εξάλλου, η ψυχολογική διάσταση στο ζήτημα του χρόνου – και αυτή αφορά τον κάθε άνθρωπο ξεχωριστά. Στο βάθος κάθε κοινωνικής φαντασιακής σημασίας εδράζεται το μεμονωμένο άτομο, η ατομική ψυχή. Η ζωές μας, οι επιθυμίες μας, τα όνειρά μας, οι προσδοκίες μας, οι απογοητεύσεις μας. Το θέμα του χρόνου, όταν συλλογιστούμε και συνειδητοποιήσουμε τις κοινωνικές καταβολές του, μετατρέπεται σε υπαρξιακό ζήτημα – και βαθιά προσωπικό, για τον κάθε έναν από μας ξεχωριστά. Ακόμα και η αντιμετώπισή του σε συλλογικό επίπεδο (διεκδίκηση λιγότερων ωρών εργασίας, για παράδειγμα) καταλήγει να σχετίζεται με τις ανάγκες και επιθυμίες κάθε ξεχωριστού ανθρώπου. Δεν εξαρτάται μόνο από εμάς – μα εξαρτάται ΚΑΙ από εμάς.

Ο χρόνος δεν είναι χρήμα. Μετετράπη σε τέτοιος. Κατασκευάστηκε έτσι. Όπως κατασκευάζεται πάντα, ένα ψηφιδωτό με εκατοντάδες σημασίες, βαθιά ανθρώπινες τόσο στις ανάγκες, όσο και στην πλάνη τους.

Ποιος ξέρει. Ίσως κάποτε η ερώτηση «πόσα βγάζεις;» να φαντάζει ανόητη για την πλειοψηφία των ανθρώπων. Και τη θέση της να έχει πάρει το ερώτημα: «πως επιλέγεις να ζεις;». Αν συμβεί αυτό, ο κόσμος που ζούμε θα έχει αλλάξει.

© Παρουσίαση από το Φονικό Κουνέλι, ένα κρύο βράδυ του Γενάρη του 19. Παρακαλώ να μην αντιγραφεί και αναδημοσιευτεί σε άλλες ιστοσελίδες.

Fly Away Graffiti in Florence, Italy.

Tags: , , , , , ,

11 Responses

  1. Jim says:

    Νομίζω είναι εξαιρετικά απλοϊκή η περιγραφή όπως και η επιλογή των δυισμων. Αναλογιστείτε απλά μια πραγματικότητα που ο καθένας θα επιλεγεί τι θέλει να κάνει χωρίς περιορισμους, σκουπιδιαρης δεν θα ήταν κάνεις και θα καιγαμε το μισό ορυκτό πλούτο του πλανήτη σε ταξίδια.

    Ο καπιταλισμός έχει αδυναμίες, ενδεχομένως ενδογενείς. Το ότι είναι υπεύθυνος αυτός για όλα τα δεινά του κόσμου και οχι η ανθρώπινη φύση, με ξεπερνά.

    • Παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον πως επέλεξες να ερμηνεύσεις το κείμενο με έναν εντελώς δικό σου τρόπο. Πουθενά δεν αναφέρομαι στην "εναλλακτική πραγματικότητα" που περιγράφεις, ούτε γράφω πως ο "καπιταλισμός" είναι "υπεύθυνος για όλα τα δεινά του κόσμου". Το θέμα του κειμένου μου είναι ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΑ η κοινωνική θέσμιση του ΧΡΟΝΟΥ στον καπιταλισμό – και πως χειρίζονται τον συγκεκριμένο αυτόν ΧΡΟΝΟ οι άνθρωποι – στις δουλειές τους και στον ελεύθερο χρόνο τους. Πραγματικά με ξεπερνά πως υπάρχουν αναγνώστες που προσπαθούν να εντάξουν ερμηνείες σ' ένα κείμενο δίχως να υπάρχουν, απλά και μόνο γιατί, απλοποιώντας το, κατορθώνουν να το φέρουν περισσότερο στα πολύ συγκεκριμένα μέτρα της οπτικής γωνίας που οι ίδιοι βλέπουν τα πράγματα.

      Το σχόλιό σου θα έλεγα πως ανήκει σε εκείνη την κατηγορία των εύκολων αφοριστικών σχολίων δίχως επιχειρήματα, από τα οποία ξεχειλίζει το διαδίκτυο, που με 1-2 προτάσεις θεωρούν πως μπορούν να μειώσουν το νόημα ενός κειμένου δυο χιλιάδων λέξεων. Και να έλεγαν κάτι πάνω στο ίδιο το περιεχόμενο του κειμένου οι προτάσεις – όχι. Λένε άλλα, δικά τους, πράγματα που ουδέποτε γράφτηκαν ή εννοήθηκαν. Αμφιβάλλω αν αναγνώστες που γράφουν τέτοια σχόλια μπαίνουν στη διαδικασία να διαβάσουν ένα μεγάλο κείμενο στο σύνολό του.

      Προς συμπλήρωση, όχι του σχολίου σου, μα του κεντρικού κειμένου μου, να αναφέρω πως ουδέποτε θεώρησα ή θεωρώ πως τέτοια ζητήματα φέρουν "εύκολες" λύσεις. Μια "ουτοπική" κατάσταση σαν αυτή που περιέγραψες μόνο αφελής θα μπορούσε να θεωρηθεί. Η αρνητική εκμετάλλευση του χρόνου δεν αφορά μόνο τον "καπιταλισμό" – μα ο καπιταλισμός την έντυσε με μια αμιγώς οικονομική μορφή, αφαιρώντας οποιοδήποτε άλλο νόημα, μετατρέποντας τις ζωές τόσων ανθρώπων σε υπολογισμούς ωραρίων και ολιγοήμερα πλάνα διακοπών καταμεσής μιας ανυπόφορης ρουτίνας.

      Να προσθέσω, τέλος, πως ο ρόλος του "σκουπιδιάρη" (που τόσο υποτιμητικά αναφέρθηκε) είναι πάρα πολύ σημαντικός και σε μια εναλλακτική κουλτούρα και παιδεία δεν θα ήταν λίγοι εκείνοι που θα επέλεγαν αυτόν ακριβώς τον ρόλο – σε αυτό είμαι απολύτως βέβαιος.

    • Παρουσιάζει επίσης μεγάλο ενδιαφέρον πως εννοούν τέτοιου είδους αναγνώστες την ανθρώπινη φύση. Η ανθρώπινη φύση φαίνεται να ξεκινά από τον δυτικό άνθρωπο στη βιομηχανική κοινωνία του 19ου αιώνα. Λογικά ο άνθρωπος ας πούμε της αρχαιότητας και των μη δυτικών κοινωνιών δεν είναι ανθρώπινη φύση.
      Στο θέμα του κειμένου τώρα υπερθεματίζω και να πω ότι θεωρώ τραγικό να ζει κάποιος με μισθό που δεν του παρέχει ούτε τα βασικά αλλά θεωρώ ακόμα πιο τραγικό να παίρνει κάποιος πολύ υψηλό μισθό και να ζει μια ζωή κονσέρβα χωρίς ίχνος δημιουργικότητας, φαντασίας, στοχαστικότητας και περιπέτειας.
      Μια φωνή λογικής το κείμενο στην παράνοια της καθημερινότητας που ζούμε.

    • Ακριβώς, φίλε αιώνιε. Τι θα πει "ανθρώπινη φύση". Ποιος την ορίζει. Και γιατί να έχει σημασία μόνο ο δυτικός πολιτισμός. Τείνουμε να θεωρούμε δεδομένα και αιώνια κάποια πράγματα, και αυτή ακριβώς η ψευδαίσθηση συντείνει με τον τρόπο της στην αδυναμία μας να προχωρήσουμε πέρα από αυτά. Πάντα όταν θέλουμε να δικαιολογήσουμε μια ανθρώπινη κατάσταση επικαλούμαστε "αιώνιες" και "αμετάβλητες" τάχα ουσίες, όπως η "φύση", ή ο "θεός" – ενώ είναι η δική μας προσωπική θέληση και επιλογή που μας ωθεί να σκεφτόμαστε έτσι και όχι αλλιώς.

  2. leon07 says:

    Φονικό Κουνέλι θίγεις πολύ σημαντικά ζητήματα.Πιστεύω ότι το παραμικρό που θα διαβάσω εδώ μέσα, μόνο μου προσφέρει. Τι να πω; να συνεχίσεις να γράφεις, να σε διαβάζουμε.

  3. Το άρθρο και ο λόγος του με κάνουν χαρούμενο! Σε μια εποχή μετριότητας και πλήρης καταστολής των ανθρώπινων δυνατοτήτων! Αυτό ήθελα να συμπληρώσω, ότι όταν ο άνθρωπος αποκτήσει την παιδεία του να γνωρίζει έστω στο ελάχιστο τον εαυτό του και πιστέψει σε αυτόν, και λίγο αργότερα μεγαλώνοντας υποψιαστεί την φόλα του αμερικάνικου ονείρου, της αστικοποίησης, της ψεύτικης ασφάλειας(σκλαβιάς) που του παρέχουν, καθώς και τα εργαλεία εφαρμογής αυτής της σκλαβιάς, έχει κάποια πιθανότητα να ζήσει λίγο πιο αυθεντικά ας πούμε, να εξελίσσετε.Γιατί πραγματική εμπειρία, πως μπορεί να έρθει αν ζει κάποιος προφυλαγμένος μέσα στο μικρό τετράγωνο κύβο-φυλακή, μιας επαναλαμβανόμενης καθημερινότητας? Άπαξ και αποφασίσει ο άνθρωπος αυτός κάτι, μπορεί βουνά να μετακινήσει. Γιατί από την πρώτη στιγμή που κατάλαβε το παιχνίδι,αποφάσισε να στηριχτεί όχι σε ψεύτικα δεκανίκια, αλλά στις ίδιες του τις δυνάμεις. Και ένας τέτοιος άνθρωπος θα μπορούσε να είναι μαλθακός? Δύσκολα, μάλλον θα έψαχνε με κάθε τρόπο να αναπτύξει τις ικανότητες και την ποιότητά του, ώστε να προσφέρει περισσότερα στον κόσμο. αποστασιοποιούμαι λίγο για τα 3 Π που αναφέρεις, αλλά δυστυχώς πάντα αυτό συνέβαινε. Οι περισσότεροι επιθυμούν να περάσουν απλά καλά, δεν καίγεται το είναι τους από αυτή την φλόγα του να νοιάζονται πραγματικά και να δημιουργούν ακατάπαυστα. Για αυτό εσύ γράφεις και άλλοι διαβάζουν,και ο κάθε ένας θα καταλάβει σύμφωνα με το δικό του. Είμαστε τυχεροί αν έστω και ένας συλλάβει το διαμάντι που κρύβει , και μάλιστα βρεί τρόπο να το μεταφέρει. Τα σύνολα προκύπτουν από άτομα που έχουν την ικανότητα να έλκουν πολλούς σε ένα κοινό σκοπό.Και απαιτούνται μεγάλα ποσά ενέργειας και αυτοδιάθεσης από αυτόν τον έναν, διότι το άγνωστο τρομάζει, και υπάρχει και αυτή η άτιμη βαρύτητα των πολλών που συντονίζονται σε ότι τα εργαλεία χειραγώγησης ορίζουν! Στο μυαλό όλων μας βέβαια το ιδανικό είναι ο κύκλος με απόλυτα ίσα μέρη. Ευχαριστώ για την ευκαιρία να γνωρίσω τις σκέψεις σας!

    • Καλησπέρα φίλε Παναγιώτη. Ευχαριστώ πολύ για το εκτενές σου σχόλιο και για τα καλά σου λόγια – είναι σημαντικά για εμάς που γράφουμε και εκθέτουμε τον λόγο και τη σκέψη μας σε κοινή θέα.

      Προσωπικά δεν θεωρώ πως θα μπορούσε ποτέ να υπάρξει, σε επίπεδο ανθρώπινο, ένας "κύκλος με απόλυτα ίσα μέρη" – γιατί τελειότητα σημαίνει τέλος. Στην ασυμφωνία και ασυμμετρία συναντούμε τη φύση, στο ατελές που επιζητά μονίμως να εξελίσσεται. Αυτήν ακριβώς τη δυνατότητα εξέλιξης έχω κατά νου ο ίδιος με όσα γράφω. Και όπως λες ο ίδιος, το πρώτο βήμα προς την επίτευξη, όχι της "τελειοποίησης" (όπως έγραψα, δεν πιστεύω σε αυτήν), μα της εξέλιξης, είναι η συνειδητοποίηση: να γνωρίσεις και να πιστέψεις στον εαυτό σου και στην διαφορετικότητά σου.

      Ισχύει αυτό που λες: κρύβουμε διαμάντια μέσα μας, ακατέργαστα, μα υπάρχουν. Κρύβουμε και πολλά άλλα βέβαια, αν θες τη γνώμη μου, λιγότερο όμορφα και ευχάριστα – μα το διαμάντι είναι κι αυτό εκεί, κάπου, καταμεσής των πετρωμάτων και της σκόνης.

      Εύχομαι καλή συνέχεια και να κάνεις ο ίδιος τη διαφορά, επηρεάζοντας θετικά τους γύρω σου. Με το καλό να τα πούμε πάλι.

  4. Θα χαρώ πολύ και θα παρακολουθώ τα πολύ ενδιαφέρον και πολύτιμα άρθρα σου! Ναι συμφωνώ, κρύβονται τόσα πολλά μέσα σε αυτό το θαύμα που ονομάζετε άνθρωπος, από το αγγελικό ως το δαιμονικό θα έλεγα. Όπου κοιτάς βέβαια πηγαίνεις πιστεύω, ότι διακρίνεις , που πάντα έχει επιλογές ερμηνείας, εσύ αποφασίζεις τι είναι, αυτή και η μαγική μας ικανότητα, να μεταμορφώνουμε τις πραγματικότητες-μετασχηματιστές κόσμων θα έλεγα. Τέτοιο δώρο, τέτοια ευθύνη.Για αυτό μας κρατάν στο κουτάκι. Καλή δύναμη εύχομαι συνοδοιπόρε!

  5. Pippi says:

    Πολύ συμφωνώ μαζί σου, και τον ελεύθερο χρόνο τον εκτιμώ βαθύτατα.
    Είναι αυτό που χρειάζεται ο άνθρωπος – ιδιαίτερα ο άνθρωπος του σήμερα, που τρέχει από δουλειά σε δουλειά – για να βρει τον ανθρώπινο ρυθμό, που είναι συντονισμένος με τον παγκόσμιο ρυθμό του σύμπαντος, κατά την γνώμη μου.
    Πολύ εναλλακτικά ακούγονται όλα αυτά και εγώ δεν είμαι και τόσο εναλλακτική, αλλά, πιστεύω, κατάλαβες τι εννοώ. Πολλές φορές, όταν θέλω να γράψω κάτι, για παράδειγμα, βρίσκω ότι ο εγκέφαλός μου τρέχει με ταχύτητες καθόλου συμβατές με τους ρυθμούς της δημιουργίας και δεν μπορώ να γράψω ούτε γραμμή. Ενώ όταν τρέχει με τη σωστή ταχύτητα (αυτό που θα έλεγε κανείς "όταν έχω έμπνευση") είναι σαν να πλέω σε ένα παράλληλο σύμπαν και το κείμενο είναι σαν να γράφεται από μόνο του.
    Να έχεις μια όμορφη Κυριακή και μια ακόμα ομορφότερη εβδομάδα

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

shares