Μίλαν Κούντερα : ο χαμένος κόσμος της φιλίας

Enter the rabbit's lair...

Created with Sketch.

Μίλαν Κούντερα : ο χαμένος κόσμος της φιλίας

Milan Kundera / Μίλαν Κούντερα

Ένα απόσπασμα από την “Ταυτότητα” του Μίλαν Κούντερα – και δυο λόγια περί φιλίας

«Εκείνη τη στιγμή κατάλαβα το μοναδικό νόημα της φιλίας έτσι όπως τη ζούμε σήμερα», είπε ο Ζαν–Μαρκ στη Σαντάλ. «Η φιλία είναι απαραίτητη στον άνθρωπο για την καλή λειτουργία της μνήμης του. Το να θυμόμαστε το παρελθόν μας, το να το κουβαλάμε πάντοτε μαζί μας, είναι ίσως ο αναγκαίος όρος για να διαφυλάξουμε, όπως λέμε, την ακεραιότητα του εγώ μας. Για να μη συρρικνωθεί το εγώ μας, για να διατηρήσουμε τον όγκο του, πρέπει να ποτίζουμε τις αναμνήσεις σαν τα λουλούδια στη γλάστρα, κι αυτό το πότισμα απαιτεί τακτική επαφή με τους μάρτυρες του παρελθόντος, δηλαδή με τους φίλους. Οι φίλοι είναι ο καθρέφτης μας• η μνήμη μας• το μόνο που απαιτούμε από αυτούς είναι να γυαλίζουν κάπου κάπου τον καθρέφτη για να μπορούμε να κοιταζόμαστε μέσα.

Εμένα όμως σκασίλα μου τι έκανα στο γυμνάσιο! Αυτό που ήθελα πάντα, από τότε που ήμουν πολύ νέος, από τότε που ήμουν παιδί ίσως, ήταν τελείως διαφορετικό: τη φιλία σαν κάτι που υψώνεται πάνω από όλες τις άλλες αξίες. Μου άρεσε να λέω: μεταξύ αλήθειας και φίλου επιλέγω πάντοτε τον φίλο. Το έλεγα σαν πρόκληση, αλλά το σκεφτόμουν σοβαρά. Σήμερα ξέρω ότι το αξίωμα αυτό είναι ξεπερασμένο. Μπορεί να ίσχυε για τον Αχιλλέα, το φίλο του Πάτροκλου, για τους σωματοφύλακες του Αλέξανδρου Δουμά, ακόμα και για τον Σάντσο Πάντσα, που ήταν πραγματικά φίλος με τον αφέντη του, παρ’ όλες τις διαφωνίες τους. Δεν ισχύει όμως πια για μας. Έχω γίνει τόσο πεσιμιστής, που σήμερα είμαι έτοιμος να προτιμήσω την αλήθεια αντί για τη φιλία.

Για μένα η φιλία ήταν απόδειξη ότι υπάρχει κάτι πιο ισχυρό από την ιδεολογία, από τη θρησκεία, από το έθνος. Στο μυθιστόρημα του Δουμά οι τέσσερις φίλοι βρίσκονται συχνά σε αντίθετα στρατόπεδα, αναγκασμένοι να χτυπηθούν μεταξύ τους. Αυτό όμως δε χαλάει τη φιλία τους. Δεν παύουν να αλληλοβοηθιούνται, κρυφά, με πανουργία, χλευάζοντας ο καθένας την αλήθεια του στρατοπέδου του. Έβαλαν τη φίλια τους πάνω από την αλήθεια, από το σκοπό, από τις διαταγές των ανωτέρων, πάνω από το βασιλιά, πάνω απ’ τη βασίλισσα, πάνω από τα πάντα».

Ο Δουμάς έγραψε την ιστορία των σωματοφυλάκων με απόσταση δύο αιώνων. Άραγε αισθανόταν ήδη νοσταλγία για τον χαμένο κόσμο της φιλίας; Ή μήπως η εξαφάνιση της φιλίας είναι πιο πρόσφατο φαινόμενο;»

«Δεν μπορώ να σου απαντήσω», του είπε η Σαντάλ. «Η φιλία δεν είναι πρόβλημα των γυναικών.»

«Τί εννοείς;»

«Αυτό που εννοώ. Η φιλία είναι πρόβλημα των αντρών. Είναι ο δικός τους ρομαντισμός. Όχι ο δικός μας.»

Ο Ζάν–Μάρκ ήπιε μια γουλιά κονιάκ, έπειτα ξαναγύρισε στις σκέψεις του: «Πώς γεννήθηκε ή φιλία; Σίγουρα σαν συμμαχία μπροστά στις αντιξοότητες, συμμαχία χωρίς την όποια ο άνθρωπος θα ήταν άοπλος απέναντι στους εχθρούς του. Ίσως δεν έχουμε πια ζωτική ανάγκη από μια τέτοια συμμαχία».

«Εχθροί θα υπάρχουν πάντοτε.»

«Ναι, αλλά είναι αόρατοι και ανώνυμοι. Η δημόσια διοίκηση, οι νόμοι. Τί να σου κάνει ο φίλος όταν αποφασίζουν να χτίσουν αεροδρόμιο μπροστά στα παράθυρά σου ή όταν σε απολύουν; Αν σε βοηθήσει κανείς, θα ‘ναι πάλι κάποιος ανώνυμος και αόρατος, μια οργάνωση κοινωνικής αρωγής, μια ένωση για την υπεράσπιση των καταναλωτών, ένα δικηγορικό γραφείο. Καμιά δοκιμασία δεν μπορεί πια να επιβεβαιώσει τη φιλία. Δεν προσφέρεται πια η ευκαιρία να ψάξεις τον πληγωμένο φίλο σου στο πεδίο της μάχης, ούτε να τραβήξεις το σπαθί για να τον υπερασπιστείς απ’ τους ληστές. Περνάμε τη ζωή μας χωρίς μεγάλους κινδύνους, αλλά και χωρίς φιλία.»

**********

Ήταν ένα απόσπασμα από την «Ταυτότητα» του Μίλαν Κούντερα [Milan Kundera, “L’Identité”,1998, Μετ: Γιάννης Η. Χάρης].

Έχει δίκιο άραγε ο Κούντερα όταν υποστηρίζει, μέσω του κεντρικού χαρακτήρα του, πως η φιλία ισχυροποιείται μέσα από την κοινή δυσκολία; Πως ενισχύεται μέσα από την αμοιβαία αντιξοότητα – και δίχως αυτήν εξασθενεί; Και πως η φιλία σήμερα επιβιώνει περισσότερο σαν κάποιο αναγκαίο τροφοδοτικό της μνήμης – άρα και της αίσθησης ταυτότητάς μας;

Μπορούμε να κατανοήσουμε εκείνη τη νοσταλγία που διέπει τα λόγια του, όταν αναφέρεται στη μυθιστορηματική φιλία των Σωματοφυλάκων; Μήπως η συγκεκριμένη νοσταλγία απηχεί κάποια αίσθηση απογοήτευσης μπροστά σε μια πεζή καθημερινότητα δίχως ισχυρές αξίες;

Ασφαλώς πρόκειται για ένα σύνθετο θέμα με άφθονες προεκτάσεις. Στον κυνισμό (ή τη νοσταλγία ή την απογοήτευση) του χαρακτήρα θα μπορούσαμε να αντιτάξουμε ίσως διάφορα παραδείγματα που φανερώνουν πως – ναι – ασφαλώς και μπορούν να οικοδομηθούν ισχυρές φιλίες και σήμερα, σαν άλλοτε. Μα, κατά την άποψή μου, δεν χωρά αμφιβολία για ένα πράγμα: μια ρηχή αίσθηση καθημερινότητας συνεπάγεται και ρηχότερες σχέσεις. Και στην εποχή μας οι περισσότερες αποκαλούμενες «φιλίες» μοιάζουν περισσότερο με πρόσκαιρες συμμαχίες – έτοιμες να διαλυθούν στο παραμικρό.

Όσο αφορά τα λόγια της ηρωίδας του βιβλίου του: «η φιλία είναι ο ρομαντισμός των αντρών» – δεν θα συμπληρώσω κάτι. Μη ξεχνάμε: ο Κούντερα γράφει από μια αρσενική σκοπιά. Όταν λοιπόν ο χαρακτήρας του αναφέρεται στον «χαμένο κόσμο της φιλίας» – έχει κατά νου τους άντρες και τις μεταξύ τους σχέσεις, όχι τις γυναίκες. Οι γυναίκες… ας μιλήσουν οι ίδιες για λογαριασμό τους.

Κλείνω αφενός με ένα συνοδευτικό ποίημα από την «Παλατινή Ανθολογία». Ο ποιητής είναι ο Φαίδρος και το ποίημα έλκει την καταγωγή του από τον 1ο αιώνα μ.Χ. Η μετάφραση είναι της Ρίτας Μπούμη Παπά. Αφετέρου με ένα γνωστό τραγούδι. Ίσως η φιλία είναι σπάνια – ναι. Μα αυτό καθιστά τους λιγοστούς μας φίλους ακόμα πιο σημαντικούς και την αξία της φιλίας – σαν αξία, σαν ρομαντισμό – παντοτινή, ακόμα και αν θυμίζει κάποια πλατωνική σκιά του ιδανικού.

«Πολλοί οι φίλοι• η φιλία σπάνια.
Ο Σωκράτης (και θα ‘θελα το τέλος του να είχα
αν ήταν δυνατό να δοξαστώ κι εγώ
κι ούτε πια που θα μ’ ένοιαζε ο φθόνος
αν με δικαίωναν μετά απ’ το θάνατο)
είχε φτιάξει ένα σπίτι τόσο πολύ μικρό
που κάποιος από το λαό τον ρώτησε:
— Πώς είναι δυνατό άντρας τόσο μεγάλος
σ’ ένα τέτοιο σπιτάκι να χωρεί;
— Ώ, ας ευδοκούσε ο ουρανός — απάντησε ο Σωκράτης
να γέμιζε με γνήσιους φίλους!»

With a little help from my friends

Το Φονικό Κουνέλι, Απρίλης του 20.

Tags: , , , , , , ,

4 Responses

  1. Ήρθα η γυναίκα να μιλήσω για λογαριασμό μας! ☺
    Πρόσκαιρες συμμαχίες; Δεν νομίζω. Κάποτε χρειάστηκε να κάνω φίλους από την αρχή, καθώς όταν τελείωσε ο γάμος μου, δεν ήθελα δεσμούς με το παρελθόν. Ήθελα μια νέα αρχή. Οι φίλοι/ες μου μετράνε, λοιπόν, κάμποσα χρόνια στη ζωή μου- χρόνια 15 οι δύο καλύτεροι.

    Μια ρηχή αίσθηση καθημερινότητας, έγραψες, συνεπάγεται και ρηχότερες σχέσεις.
    Ναι, έχεις δίκιο. Αλλά αν η καθημερινότητά σου δεν είναι ρηχή, αν εσύ ο ίδιος δεν είσαι ρηχός, αν επιλέξεις, κατά τύχη, σωστά (οξύμωρο, το ξέρω. Επιλογή και τύχη! Αλλά νιώθω ότι πάνε παρέα και ίσως τελικά μόνο τύχη να μην είναι) τότε η φιλία, ναι, αξίζει.

    Είμαι της σχολής “φίλοι είναι η οικογένεια που επιλέγουμε”. και το υπερασπίζομαι, αφού οι φίλες μου είναι αδερφές μου. Και ξέρεις κάτι. Οι φίλοι δεν φαίνονται μόνο στις δυσκολίες. Φαίνονται και στη χαρά σου. Στην τρελή σου τύχη θα φανεί ο καλός φίλος. Γιατί θα χαρεί περισσότερο και από σένα τον ίδιο. Ο ρηχός θα ζηλέψει ίσως. Ο δήθεν φίλος, θα σκάσει. Θα υποκριθεί και θα το νιώσεις.
    Αναρωτιέμαι αν ακούγομαι ρομαντική- δεν είμαι. Όχι πια. Τις δικές μου εμπειρίες μεταφέρω. Κι ενώ για μένα είναι ίσως εύκολο να είμαι φίλη, αφού είμαι μόνη, θα αναρωτιόταν κανείς, αν οι φιλίες δοκιμάζονται, όταν κάποιος δημιουργεί οικογένεια. Φαντάζομαι ότι μπορεί. Σε μένα, πάντως, δεν άλλαξε η σχέση μου με την κολλητή μου, αυτή που θεωρώ δικό μου άνθρωπο τέλος πάντων, αφότου έκανε την δική της οικογένεια. Ακόμα και η χιλιομετρική απόσταση δεν άλλαξε τη σχέση μας. Θα μου πεις, βοηθάει και η τεχνολογία σε αυτό. Αλλά, για μένα είναι θέμα δοτικότητας. Όπως και οι συντροφικές σχέσεις. Και οι κατεξοχήν ερωτικές. Αλλιώς δεν συντηρούνται.
    Ωραία. Είπα ότι θα μιλήσω για λογαριασμών των γυναικών. Μίλησα για μένα.
    Μα έχω τρεις φίλες Τα ίδια γνωρίζω ότι υποστηρίζουν κι αυτές. Πιάνεται ότι έτσι είναι από την πλευρά των γυναικών;
    Την καλημέρα μου φονοκούνελε.

    • Νομίζω τελικά, Αριστέα, πως ο καθένας μιλάει πρώτα για λογαριασμό δικό του και μετά για λογαριασμό του “συνόλου”… και μάλλον δεν γίνεται αλλιώς. Οι προσωπικές εμπειρίες σε μεγάλο βαθμό καθοδηγούν τις αντιλήψεις μας. Και έκανες καλά και μοιράστηκες τη γνώμη σου μαζί μας.

      Θα σταθώ μόνο σε ένα: ναι, ο φίλος φαίνεται και στη χαρά σου. Αν και έχω την αίσθηση πως κάποιοι φίλοι αναδεικνύονται περισσότερο στη χαρά σου… και κάποιοι άλλοι περισσότερο στη λύπη σου. Ο ιδανικός; Υποθέτω εκείνος που δίνει το παρόν και στη μία και στην άλλη – αν και σίγουρα αυτό το τελευταίο είναι δυσεύρετο, και γι’ αυτόν τον λόγο, πολύτιμο.

      Την καλησπέρα μου.

      • Καλησπέρα κούνελε.
        Ήρθα μόνη μου για να δω την απάντησή σου.
        Δεν έλαβα κανένα μέιλ, ούτε φάνηκε στις ειδοποιήσεις
        της wordpress. Κι ενώ έχω κλικάρει κανονικά το κουτάκι
        κάτω… Άντε ν αβρω τι φταίει πάλι 🙁

        • Δυστυχώς όσο αφορά το τεχνικό κομμάτι δεν μπορώ να απαντήσω. Και αν δεν λαμβάνεις ειδοποιήσεις πάντως… μικρό το κακό. Εδώ είμαστε πάντα.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

shares