Ένα αφιέρωμα φόρος τιμής στο Watchmen

Enter the rabbit's lair...

Created with Sketch.

Ένα αφιέρωμα φόρος τιμής στο Watchmen

Watchmen... ένα αφιέρωμα από το Φονικό Κουνέλι

Εισαγωγή στο Watchmen

“Αυτή η πόλη με φοβάται… Έχω δει το αληθινό της πρόσωπο”

Αυτό είναι ένα αφιέρωμα-φόρος τιμής σε ένα από τα επιδραστικότερα έργα τέχνης των τελευταίων δεκαετιών. Το “Watchmen” των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς φιγουράρει σε λίστες με τα κορυφαία αναγνώσματα του εικοστού αιώνα – μεταξύ των οποίων και η περίφημη εκείνη λίστα του περιοδικού “Time” με θέμα της τα «100 κορυφαία λογοτεχνικά έργα του αιώνα». Πρόκειται για τον μοναδικό εκπρόσωπο από τον χώρο των κόμικς – πράγμα άδικο, αν θέλετε τη γνώμη μου, όσο αφορά πλήθος σπουδαίων άλλων κόμικς που έχουν κυκλοφορήσει ανά τις δεκαετίες. Μα στο “Watchmen” αξίζουν όλες οι τιμές. Πρόκειται για μνημειώδες έργο. Σκοπός μου, γράφοντας αυτό το αφιέρωμα, είναι να καταστήσω σαφείς τους λόγους για τους οποίους το συγκεκριμένο graphic novel ανήκει όχι μόνο στα κορυφαία κόμικς όλων των εποχών – μα στις κορυφαίες καλλιτεχνικές εκφράσεις του αιώνα, πέρα από κατηγορίες.

Μια σειρά δώδεκα τευχών που κυκλοφόρησαν στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 80. Αυτό υπήρξε όλο κι όλο – και ακολούθησε μια έκρηξη όμοια με το πυρηνικό ολοκαύτωμα που απεικονίζεται στις σελίδες του βιβλίου. Η δημοτικότητα του έργου υπήρξε τόσο καταλυτική, που μετετράπη σε πελώριο franchise – έγινε κινηματογραφική ταινία, έγιναν παιχνίδια, έγινε σειρά κινουμένων σχεδίων, έγιναν spin-offs, ως και πρόσφατη τηλεοπτική σειρά. Φυσικά ο ιθύνων νους, Άλαν Μουρ αντιμετώπισε με περιφρόνηση κάθε απόπειρα επέκτασης του έργου – και απέσυρε τον εαυτό του από οποιαδήποτε περαιτέρω ανάμειξη. Για τον δημιουργό του, το “Watchmen” όφειλε να απαρτίζεται από τα συγκεκριμένα δώδεκα τεύχη – και τίποτα άλλο πέρα από αυτά. Ούτε ταινίες, ούτε έξτρα συνέχειες, τίποτα. Πρόκειται για ένα πλήρες έργο, μεστό στον εαυτό του, αρχή, μέση και τέλος. Γίνεται να έχουν συνέχεια μια “Guernica” ή ένας «Οδυσσέας»;

Μα η βιομηχανία του θεάματος δεν σκέφτεται με καλλιτεχνικούς όρους. Έχοντας παραχωρήσει χρυσάφι στα χέρια της DC, o Μουρ έκοψε κάθε δεσμό με τον κόσμο του θεάματος και ακολούθησε τον δικό του ανεξάρτητο δρόμο – ενισχύοντας ακόμα περισσότερο τη στόφα του ημίθεου, με την οποία τον περιβάλλουν οι φίλοι των κόμικς. Και το “Watchmen” έμελλε να αφήσει τη δική του ιστορία… τα χνάρια της οποίας φτάνουν ως τις μέρες μας. Χνάρια που μοιάζουν με ρευστές μελανοκηλίδες, άχρονες πατημασιές στον Άρη και αίμα που ρέει σε οχετούς καταδικασμένων μεγαλουπόλεων.

Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Αυτό λοιπόν, είναι ένα προσωπικό αφιέρωμα-φόρος τιμής. Για κάποιον που γνωρίζει το έργο του Άλαν Μουρ δεν είναι δεδομένο πως το “Watchmen” συνιστά τη δημιουργική του κορωνίδα. Άλλος πιθανό να ανέφερε έργα όπως το “From Hell”, το “Swamp Thing” ή το “V For Vendetta”. O υπογράφων τρέφει μια ιδιαίτερη αγάπη στην “Promethea” και στους “League of Extraordinary Gentlemen”. Αφήνοντας όμως τον υποκειμενικό παράγοντα στην άκρη, δεν μπορεί κανείς να προσπεράσει τη σημασία του “Watchmen”. Μπορούμε να συζητάμε αν πρόκειται για το «καλύτερο» graphic novel ή όχι – μα δεν γίνεται να αμφιβάλλουμε για το μέγεθος της σημασίας του.

Και ο λόγος που υπήρξε τόσο σημαντικό δεν εστιάζεται ούτε στην εξαιρετική του ιστορία, ούτε στους αξέχαστους χαρακτήρες, ούτε στο πανέμορφο artwork του Dave Gibbons, ούτε καν στην επιτυχία που σημείωσε. Και εδώ βρίσκεται το σημείο που επιθυμώ να εστιάσω – και το σημείο που ο ίδιος ο Μουρ τόνιζε σε συνεντεύξεις του: η σημασία του “Watchmen” έγκειται, πρώτα απ’ όλα, στην τεχνική του. Σε επίπεδο αφηγηματικής τεχνικής άνοιξε ορίζοντες που δεν είχαν ποτέ ξανά κάνει την εμφάνισή τους στον χώρο των κόμικς μέχρι τότε. Με άλλα λόγια: εκτόξευσε τις δυνατότητες του μέσου. Με το “Watchmen” τα κόμικς μπήκαν στο πανεπιστήμιο.

Nostalgia... Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Δυο λόγια για την ιστορία

Όλα μοιάζουν οικεία… μα τόσο διαφορετικά. Η ιστορία του “Watchmen” εξελίσσεται σε μια εναλλακτική πραγματικότητα. Πρόκειται για τη Νέα Υόρκη της δεκαετίας του 80 – στην οποία όμως οι «χάρτινοι υπερήρωες» των κόμικς δεν ανήκουν στο χαρτί, μα στην ιστορική πραγματικότητα. Και αυτή η ιστορία έχει διαμορφωθεί με τη σειρά της από τους υπερήρωες: ποτέ δεν έχασε η Αμερική στον πόλεμο του Βιετνάμ – κι αυτό διότι ήταν οι υπερήρωες εκεί, σαν μυστικό της όπλο. Ποτέ δεν ξέσπασε το σκάνδαλο του Watergate, ποτέ δεν ηττήθηκε ο πρόεδρος Νίξον – ήταν εκεί οι υπερήρωες για να υποστηρίξουν τις συνεχόμενες επανεκλογές του.

Το αποτέλεσμα; Μια Αμερική που αγνοεί τη λέξη «ήττα», αλαζονική όσο ποτέ, έτοιμη να ξεκάνει τους αντιπάλους της, αδιαφορώντας για τα κοινωνικά προβλήματα που τη μαστίζουν. Ο πυρηνικός πόλεμος με τη Σοβιετική Ρωσία βρίσκεται προ των πυλών – μα η Αμερική δεν έχει λόγο να φοβάται. «Ο Υπεράνθρωπος υπάρχει και είναι ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΣ» – όπως δηλώνουν τα πατριωτικά προπαγανδιστικά Μέσα αναφερόμενα στον Dr. Manhattan.

Οι Watchmen είναι εδώ, οι Watchmen μας φυλάνε. Και στους τοίχους της πόλης, βαμμένο με κόκκινα γράμματα, δεσπόζει το τρομερό εκείνο σύνθημα: Ποιος φυλάει τους Watchmen;

Καταστολή εξέγερσης. Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Ο κοινωνικός ρεαλισμός του Watchmen

Alan Moore και Dave Gibbons είχαν πρώτη φορά συνεργαστεί στα πλαίσια της 2000 A.D. και στα υπέροχα εκείνα φουτουριστικά στολίδια που πήραν το όνομα “Future Shocks”. Στα πλαίσια της νέας τους συνεργασίας αποφάσισαν να εμβαθύνουν στο σύμπαν των υπερηρωικών κόμικς – με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο.

Εκ πρώτης όψεως, και αν φυλλομετρήσεις βιαστικά τις σελίδες του, το Watchmen θυμίζει τα παλιά καλά υπερηρωικά κόμικς. Ο σχεδιασμός των χαρακτήρων, οι ενδυμασίες, το εικαστικό στυλ. Ένα στιλ που παραπέμπει στην “χρυσή” περίοδο της δεκαετίας του 30 και του 40 και στην “ασημένια” περίοδο της δεκαετίας του 50 και του 60 – που τόσο αγαπούσε ο Μουρ όταν ήταν παιδί. Δεν είναι τυχαία, εξάλλου, η ιστορική αναδρομή κατά τη διάρκεια το έργου, που φτάνει ως τους προπάτορες των Watchmen (τους “Minutemen”) και την πρώτη ομάδα υπερηρώων που δημιούργησαν στα τέλη των 30’s. Ένας αέρας νοσταλγίας μοιάζει να διαπερνά το έργο, όμοιος με το άρωμα “Nostalgia” του Adrian Veidt, ή τις προβολές ταινιών επιστημονικής φαντασίας της δεκαετίας του 50 που παίζει ο κινηματογράφος της ιστορίας (με κομβική για την εξέλιξη του έργου την ταινία “The Day the Earth Stood Still”). Νοσταλγία για ένα παρελθόν χαμένης αθωότητας ίσως.

Πίσω από τα αρώματα όμως δεσπόζει η κοινωνική πραγματικότητα του έργου – και αυτή η πραγματικότητα αποπνέει περισσότερο αέρα κάποιου οχετού, όμοιο με εκείνον που βλέπουμε στο πρώτο πάνελ της ιστορίας. Έναν οχετό που αναμιγνύει το αίμα με τις ακαθαρσίες, τα νερά του δρόμου… και αυτό το στρογγυλό χαμογελάκι. Δεν χωράει καμία αμφιβολία: δεν βρισκόμαστε πια στα sixties.

Στο επίκεντρο της σκέψης του Μουρ σπιθοβολούσε η ιδέα να χρησιμοποιήσει μεν σούπερ ήρωες, φαινομενικά όμοιους με εκείνους που δέσποζαν στα αμερικάνικα κόμικς επί δεκαετίες – μα να τους εντάξει σε ένα βαθύτατα ρεαλιστικό σύγχρονο πλαίσιο: την κοινωνία των ανθρώπων σε όλη τη σύνθετη, ζοφερή και αντιφατική πραγματικότητά της. Η “κοινωνία” δεν συνιστά πλέον το διακοσμητικό υπόβαθρο για τις μάχες των “καλών” ενάντια στους “κακούς”, όπως συνέβαινε στα αμερικάνικα κόμικς για δεκαετίες – μα διέπει το έργο από την πρώτη μέχρι την τελευταία σελίδα του. Η πολιτική, οι συγκρούσεις των μέσων ενημέρωσης, οι ιδεολογίες, η διαφήμιση, οι σχέσεις αστυνομίας και εξουσίας, οι μειονότητες, οι περιθωριακές ομάδες, οι απλοί εργαζόμενοι, η ζωή της καθημερινότητας – όλα βρίσκουν τη θέση τους στις σελίδες του Watchmen. Ποτέ άλλοτε έργο στα κόμικς του αμερικανικού mainstream δεν είχε αποτυπώσει την πραγματικότητα τόσο ρεαλιστικά. Το σύμπαν του Watchmen μοιάζει με κοινωνικό καθρέφτη – έναν σκοτεινό κοινωνικό μικρόκοσμο, στον οποίο η “κοινωνία” δεν είναι πια κομπάρσος, μα πρωταγωνιστής.

Night Owl... Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Οι ήρωες του “Watchmen” συνιστούν αναπόσπαστο μέρος αυτής της κοινωνίας. Δεν είναι “μοναχικοί υπερασπιστές του δικαίου”, τύπου Lone Ranger, ή χαρακτήρες με υπερφυσικές δυνατότητες, όπως το σύμπαν των ηρώων της Marvel. Όσο ξεχωρίζουν από την υπόλοιπη κοινωνία, άλλο τόσο είναι κατασκευασμένοι από αυτήν. Ο ρόλος των media είναι καταλυτικός: κατασκευάζει “υπερανθρώπους” προκειμένου να καλύψει κοινωνικές τρύπες, να ενισχύσει συγκεκριμένες πολιτικές και να αυξήσει τα έσοδα από τις πωλήσεις των εντύπων. Όλα μοιάζουν με μία πελώρια βιτρίνα. Η μάσκα των υπερηρώων είναι η μάσκα της κοινωνίας που κρύβει την επιθυμία της για δύναμη και εξουσία πίσω από αστραφτερά χαμόγελα ανθρώπων που ξεχωρίζουν από τον μέσο όρο.

Το Watchmen δεν είναι το πρώτο έργο κόμικς που προσδίδει μία σκοτεινότερη ρεαλιστική διάσταση στον κόσμο των υπερηρώων. Ο ίδιος ο Μουρ είχε επεκτείνει την ενασχόλησή του με τον κόσμο των υπερηρώων κατά τα προηγούμενα χρόνια – και όσο περισσότερο εμβάθυνε, τόσο επαναπροσδιόριζε τη σημασία της λέξης “superhero” για τον σύγχρονο κόσμο της δεκαετίας του 80 – έναν κόσμο πολύ διαφορετικό από την αθώα αφέλεια των «παιδικών» κόμικς.

Προάγγελοι του “Watchmen” υπήρξαν τα “Swamp Thing” και “Miracleman” του ίδιου του Μουρ. Για πρώτη φορά έθεσε στα συγκεκριμένα κόμικς το ερώτημα: τι σημαίνει να είσαι «υπεράνθρωπος» σε έναν ρεαλιστικό κόσμο; Ποιες αξίες σε χαρακτηρίζουν; Ποιο «καλό» και ποιο «κακό» υπερασπίζεσαι; Τι σε κάνει ανθρώπινο, τι σε κάνει υπεράνθρωπο – και τι απάνθρωπο;

Η πύλη για τον επαναπροσδιορισμό – και την αποδόμηση – του «υπερήρωα» είχε ανοίξει. Μα οι ρίζες μπορούν να πάνε ακόμα πιο πίσω. Όπως αναφέρει ο ίδιος ο Μουρ σε μία συνέντευξή του [“Extraordinary Works of Alan Moore”], «θα μπορούσες να πεις πως ο Stan Lee και ο Jack Kirby το έκαναν ήδη το 1961 με τους “Fantastic Four”. Περισσότερες σκιές στο artwork, σκοτεινά και καταθλιπτικά περιβάλλοντα στο background, αρκετά ρεαλιστικοί διάλογοι μεταξύ των χαρακτήρων.»

Μα εδώ ο Μουρ προσθέτει το ακόλουθο: «Δεν νομίζω πως η σκοτεινή ματιά στους υπερήρωες ήταν το πιο ριζοσπαστικό πράγμα στο Watchmen. Εκείνο που υπήρξε πιο ριζοσπαστικό ήταν το αφηγηματικό σκέλος της ιστορίας και οι ιδέες πίσω από αυτό.»

Ας φύγουμε λοιπόν από το περιεχόμενο – και ας μεταβούμε στο τεχνικό σκέλος του έργου. Εκείνο που, κατά την άποψή μου, το καθιστά τόσο σημαντικό.

Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Η τεχνική του έργου

Η αφηγηματική τεχνική του έργου παραμένει το σπουδαιότερο χαρακτηριστικό του. Πολλά κόμικς ως τότε είχαν αφηγηθεί σπουδαίες ιστορίες. Μα κανένα δεν το έκανε με τον ΤΡΟΠΟ του Watchmen. Πρόκειται για ένα ορόσημο αφηγηματικής τεχνικής, στο οποίο πλήθος ξεχωριστών νημάτων μπλέκονται με μαεστρία μεταξύ τους, δημιουργώντας ένα απαράμιλλο σύνολο. Μοιάζει με πολυφωνική μουσική σύνθεση, όπου κάθε ξεχωριστή φωνή, κάθε μουσικό όργανο, εναρμονίζεται με το σύνολο διατηρώντας ταυτόχρονα τη διαφορετικότητά του. Ακόμα και οι μικροσκοπικές λεπτομέρειες, όπως τις βλέπουμε να ξετυλίγονται στο background, αποκτούν το νόημά τους στο τέλος και εμπλουτίζουν τον σφαιρικό ρυθμό του έργου με τη δική τους προσωπική μουσική.

Και για τον ίδιο ακριβώς λόγο, το Watchmen συνιστά ένα έργο που είναι αδύνατο να μεταφερθεί σε άλλο μέσο. H κινηματογραφική εκδοχή δεν συνιστά παρά μια φτωχή σκιά, καταδικασμένη να αναπαράγει μονάχα τον βασικό σκελετό της πλοκής – προσπερνώντας τον αστείρευτο πλούτο της σύνθεσης, τις εκπληκτικές λεπτομέρειες που διέπουν τα πάνελ, τους λεπτούς ιστούς που εξυφαίνουν το ιστορικό και κοινωνικό υπόβαθρο της αφήγησης, τις άπλετες πληροφορίες που την εμπλουτίζουν, τις ιστορίες-μέσα-στις-ιστορίες που αποκτούν το νόημά τους μέσα στη συνολική αφήγηση – ενώ ταυτόχρονα δείχνουν να πηγαίνουν πέρα από αυτήν και να της προσδίδουν συνέχεια νέες αποχρώσεις.

Είναι κυρίως στο τρίτο κεφάλαιο του Watchmen που αποκαλύπτεται στον αναγνώστη ότι εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με ένα συνηθισμένο αφηγηματικό κόμικ. Γιατί στο τρίτο και όχι στο πρώτο; Διότι, απλά, τότε μόλις άρχισαν οι Μουρ και Γκίμπονς να συνειδητοποιούν πως επιθυμούν να δοκιμάσουν κάτι διαφορετικό. Το Watchmen χτιζόταν κατά τη διάρκεια που γραφόταν, τεύχος με τεύχος. Οι τεχνικές καινοτομίες του αναπτύχθηκαν σταδιακά, όμοιες με παρακλάδια που ξεπετάγονται από ένα κεντρικό φυτό. Παρακλάδια που αποκαλύπτουν συνέχεια νέες κατευθύνσεις, όλο και πιο πέρα, όλο και πιο μακριά. Φλας μπακ, πίσω μπρος, στην ιστορία των χαρακτήρων; Ναι. Δημιουργία μιας ορισμένης αρχιτεκτονικής, ενός αστικού μικροπεριβάλλοντος, που λειτουργεί σαν εικαστικός χάρτης; Ναι. Παρουσίαση μικρών ιστοριών που εκτυλίσσονται στον ίδιο χώρο και χρόνο, μα από διαφορετικές οπτικές γωνίες; Ναι. Γραπτό κείμενο που φέρει πολλαπλές στρώσεις νοήματος, σε συνδυασμό με την εικόνα που το συνοδεύει; Ναι. Συνοδευτικά γραπτά κεφάλαια με αποσπάσματα άρθρων, συνεντεύξεων, επιστημονικών γνωματεύσεων, “σοβαρών” εντύπων και tabloid, πραγματειών και διαφημίσεων;

Κανένα κόμικ δεν έκανε ποτέ κάτι τέτοιο μέχρι τότε. Ελάχιστα κόμικς έχουν κατορθώσει κάτι αντίστοιχο ως τώρα.

Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Και φυσικά η εκπληκτική εκείνη “ιστορία-μέσα-στην-ιστορία”. To πειρατικό κόμικ που διαβάζει ένας από τους χαρακτήρες του βιβλίου, ένα παιδί που περνάει τη μέρα του διαβάζοντας κόμικς αραχτός σε ένα stand με περιοδικά. Η ιστορία ενός ναυαγού σε ένα ερημικό νησί, που σπρωγμένος από την απελπισία του να σώσει τους δικούς του από τη λαίλαπα των πειρατών, καταλήγει στις πιο ακραίες πράξεις. Όλα στο όνομα της επιβίωσης και της απονομής δικαιοσύνης. Μία ιστορία που συνδέεται αναπόσπαστα με το κεντρικό περιεχόμενο της βασικής πλοκής του έργου – και το παζλ της οποίας καλείται ο αναγνώστης να συναρμολογήσει μόνος του.

Όχι, κύριοι, θα το επαναλάβω: τέτοια έργα δεν προορίζονται για άλλα μέσα. Και αν αναπαράγονται, δεν είναι το συνολικό έργο που αναπαράγεται, μα μια απομίμηση της κεντρικής πλοκής του. Και μόνο.

Το Watchmen, στις τεχνικές καινοτομίες και την αφηγηματική μαεστρία του, αποκάλυψε τους ορίζοντες στους οποίους μπορεί να κινηθεί η τέχνη των κόμικς. Επιχείρησε κάτι αντίστοιχο για τα κόμικς, με εκείνο που επιχείρησαν για τη λογοτεχνία του 20ου αιώνα ένας Τζόυς και ένας Προυστ. Με εκείνο που επιχείρησε για τον κινηματογράφο ένας Αϊζενστάιν ή ένας Όρσον Ουέλς. Περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο έργο, ανέδειξε τις κρυφές δυνατότητες του μέσου και τα πεδία στα οποία θα μπορούσε να εξαπλωθεί.

Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Κι όμως! Τόσοι μιλούν ακόμα και σήμερα για την κεντρική ιστορία του Watchmen και τους “σκοτεινούς τόνους” που επέφερε στον κόσμο των κόμικς. Μία “σκοτεινή” διάσταση που φαίνεται έχει ενστερνιστεί πλήρως το Hollywood κατά τις τελευταίες δεκαετίες του και η οποία εύκολα αναπαράγεται από τον κινηματογράφο, την τηλεόραση και τα υπόλοιπα μέσα. Εύκολα αναπαράγεται και εξίσου εύκολα γίνεται μόδα. Μα η ουσία του Watchmen δεν ήταν ποτέ αυτό.

Πώς να μην ενοχλείται λοιπόν ο Alan Moore, όταν βλέπει την DC να καταπατά τα δικαιώματα του έργου του και να καρπώνεται εκατομμύρια, δημιουργώντας ένα ολόκληρο franchise που σχετίζεται μόνο επιφανειακά με το έργο που έφτιαξε ο ίδιος. Ένα έργο που προοριζόταν να είναι αυτοτελές – δίχως καμία απολύτως συνέχεια και δίχως κανένα παρακλάδι.

Ένα έργο που προοριζόταν για τα κόμικς και μόνο για τα κόμικς. Χτίστηκε γι’ αυτά και επιχείρησε να ξετυλίξει πλήρως τις αφηγηματικές δυνατότητές τους. Και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο το watchmen συνιστά έναν από τους ακρογωνιαίους λίθους της σύγχρονης ένατης τέχνης.

Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Adrian Veidt. Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Οι κεντρικοί χαρακτήρες

Καιρός να πούμε δυο λόγια και για τους χαρακτήρες του βιβλίου. Εκείνη την ομάδα των υπερηρώων που έμοιαζε να επεκτείνει το σύμπαν των υπερηρωικών κόμικς ως τις έσχατές του απολήξεις – και να διαρρηγνύει κάθε σημείο επιστροφής στα παλιά. Δεν φταίει ο Άλαν Μουρ αν ο κόσμος μετά το “Watchmen” έμοιαζε αγκυλωμένος όσο ποτέ στις υπερηρωικές ιστορίες. Όταν έχεις φτάσει στο τέλος, προχωράς μόνο κάνοντας κάποια βήματα προς τα πίσω: έτσι έπραξε λοιπόν η βιομηχανία των κόμικς μετά το “Watchmen”. Ο Μουρ κατάφερε να προχωρήσει παραπέρα – τα επόμενα χρόνια έμελλε να εγκαταλείψει τη συνεργασία του με την DC και να στραφεί στην ανεξάρτητη παραγωγή comics. Και αν καταπιανόταν πάλι με υπερηρωική θεματολογία, αυτό θα γινόταν περισσότερο ως ένας φόρος τιμής στο παρελθόν, μπολιασμένος με μία μετακριτική χιουμοριστική ματιά: Χαρακτηριστικό παράδειγμα μεταγενέστερα έργα του Μουρ όπως το “Supreme”, το “1963”, ο “Tom Strong” και οι “Top 10”.

Πότε όμως δεν θα ασχολιόταν ξανά “στα σοβαρά” με τους υπερήρωες. Πώς να το κάνει εξάλλου; Διαβάζοντας το “Watchmen” συνειδητοποιείς πως “τα είπε όλα”.

Στην πραγματικότητα, υπάρχει πολύ λίγο “υπερηρωικό” στοιχείο σε αυτούς τους υπερήρωες – μοναδική εξαίρεση αποτελούν ο Dr. Manhattan και (με διαφορετικό τρόπο) ο Ozymandias. Οι υπόλοιποι μοιάζουν περισσότερο κατασκευάσματα μιας κοινωνικής αλυσίδας παραγωγής από τη μία και μιας σειράς ιδιόμορφων ψυχολογικών αναγκών από την άλλη. Πίσω από τις μάσκες δεν κρύβονται ευγενείς ήρωες που αντιστέκονται απέναντι στα κακά του κόσμου – μα άνθρωποι που πασχίζουν να καλύψουν τις ψυχολογικές τους αδυναμίες, τη ματαιοδοξία, το αντικοινωνικό τους πνεύμα, τη θέληση για δύναμη και δόξα, ή ενδεχομένως τις ηθικές και σεξουαλικές τους παρεκκλίσεις. Η κοινωνία, με τη σειρά της, εκμεταλλεύεται την παρουσία αυτών των χαρακτήρων, ώστε να συμπληρώσει την πολιτική της ατζέντα – και να θρέψει τους κυριαρχικούς σκοπούς της υπερδύναμης.

Κανένας από τους βασικούς χαρακτήρες δεν μοιάζει με τον άλλο. Καθένας φέρνει σε έναν διαφορετικό “τύπο” ήρωα, καταλήγοντας να αποδομήσει εκείνον ακριβώς τον “τύπο” στο πρόσωπο του οποίου έχει οικοδομηθεί.

Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

 

Rorschach. Από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

 

Rorschach. Ο μοναχικός καβαλάρης της ιστορίας, ο Ρόρσαχ παραμένει ιδιαίτερα δημοφιλής τόσο εξαιτίας του μοναχικού του στυλ, όσο και για την περίφημη εκείνη μάσκα με τις μελανοκηλίδες. Θυμίζοντας κάποιον περιθωριακό ήρωα ενός φιλμ νουάρ, καταγράφοντας με κυνική γλώσσα στο ημερολόγιό του σκέψεις και εντυπώσεις από έναν κόσμο που μοιάζει να σαπίζει μπρος στα μάτια του, ο Ρόρσαχ ζει σε μία πραγματικότητα βαμμένη στους τόνους του άσπρου και του μαύρου – περισσότερο μαύρου, για να είμαστε ειλικρινείς. Ίσως γιατί ο κόσμος γύρω του δείχνει τόσο ανελέητα ρευστός (σαν τις αέναα μεταβαλλόμενες μελανοκηλίδες), ίσως διότι αυτή η ρευστότητα του φαίνεται ακατανόητη και τρομακτική, ο Ρόρσαχ καταλήγει να υιοθετήσει μια βαθύτατα ακλόνητη, πέτρινη στάση απέναντι στα πράγματα. Η ηθική του δεν γνωρίζει αποχρώσεις, στη σκέψη του δεν χωρά η σχετικότητα: υπάρχουν μόνο το Καλό, το Κακό και η προσωπική επιλογή ανάμεσά τους. Και ο άνθρωπος είναι μόνος απέναντι στον κόσμο, μόνος απέναντι στις ηθικές επιταγές, μόνος εναντίον όλων. Μόνος μέσα στην αέναη νύχτα της πραγματικότητας.

Ο Άλαν Μουρ δεν χαρίστηκε όσον αφορά τα γνωρίσματά του. Όσο συμπαθής γίνεται, άλλο τόσο αδυνατείς να ταυτιστείς μαζί του – είναι υπερβολικά ψυχρός, υπερβολικά απόμακρος, υπερβολικά σκληροπυρηνικός στις αντιλήψεις του. Όσο εμβαθύνουμε στην ιστορία και στο παρελθόν του Ρόρσαχ, όσο ενώνουμε τα κομμάτια του παζλ μεταξύ τους, τόσο συνειδητοποιούμε τι είναι εκείνο που τον έκανε έτσι. Και, πράγμα παράδοξο, ο μανιχαϊκός και απλοϊκός στη σκέψη του Ρόρσαχ, που βλέπει τα πάντα σε τόνους άσπρου και μαύρου, είναι ίσως ο πιο “γκρίζος” χαρακτήρας στην ιστορία των κόμικς.

Rorschach. Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Rorschach and a rose.... Ο Ρόρσαχ κι ένα λουλούδι. Από το Watchmen

Σπάνια διακρίνεις κάποιον συναισθηματισμό πέρα από το τείχος (τη μάσκα) που μοιάζει να τον καλύπτει εξ’ ολοκλήρου. Ιδεολογικά δεν φέρει καμία προοδευτική απόχρωση: αδιαφορεί πλήρως για τις ελευθερίες των μειονοτήτων και τα ανθρώπινα δικαιώματα, ενώ η ηθικολογία του μοιάζει παιδική μέσα στην απλοϊκότητά της. Η ακεραιότητα του χαρακτήρα του όμως είναι τέτοια, που τον καθιστά παντοτινά μια φιγούρα του περιθωρίου: ο Ρόρσαχ δεν σκύβει μπροστά από αυθεντίες, δεν χωρά σε κρατικούς σχεδιασμούς, δεν γίνεται έρμαιο των μέσων ενημέρωσης. Ένας “αναρχικός της δεξιάς”, ο Ρόρσαχ δεν αγαπά τους ανθρώπους, γιατί δεν πιστεύει στους ανθρώπους. Δεν πιστεύει σε τίποτε απολύτως – και γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο απαγκιστρώνεται από τους ηθικούς κώδικες της προσωπικής του συνείδησης. Είναι το μόνο που του έχει απομείνει. Αυτό – και ίσως μία σπιθαμή φιλίας για τον έναν και μοναδικό άνθρωπο που δεν αποτραβήχτηκε με φόβο μακριά από τη νύχτα που τον περιβάλλει.

Η νύχτα του Ρόρσαχ είναι η νύχτα των ανθρώπων: κρύα και απόμακρη και στερημένη ζεστασιάς. “Όταν κοιτάζεις πολλή ώρα στην άβυσσο, η άβυσσος μπορεί να κοιτάξει πίσω σε σένα”. [Φρ. Νίτσε]

Rorschach... Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Dr. Manhattan. Η φωτεινή εξαίρεση στον κόσμο του watchmen, που επιβεβαιώνει τον κανόνα των υπολοίπων. Ο Dr. Manhattan είναι ο μοναδικός χαρακτήρας με αληθινά υπεράνθρωπες ιδιότητες, ο μοναδικός που υψώνεται πέρα και πάνω από τους άλλους. Η προϊστορία του παραπέμπει στο γνωστό σύμπαν των υπερηρωικών κόμικς: Όπως τόσοι και τόσοι υπερήρωες, έτσι κι εκείνος απέκτησε τις δυνατότητές του από ένα ατύχημα. Μα για τον Άλαν Μουρ δεν έχει τόση σημασία το “πως” του Dr. Manhattan – αλλά το απλό και μόνο γεγονός πως είναι ένας υπεράνθρωπος μεταξύ ανθρώπων: τι μπορεί να σημαίνει για μια κοινωνία, όπου πολιτικές υπερδυνάμεις ακροβατούν στο χείλος της πυρηνικής καταστροφής, η παρουσία μιας τέτοιας φιγούρας που υπερβαίνει οτιδήποτε “ανθρώπινο”;

Στον φαντασιακό κόσμο των αμερικανικών υπερηρωικών κόμικς, η παρουσία ενός υπερανθρώπου δεν συνιστά παρά έναν ακόμα μηχανισμό φυγής απέναντι στην πραγματικότητα: ο παντοδύναμος καλός που κατατροπώνει τους κακούς – πέρα από την ιστορία, πέρα από την πολιτική. Μα ο κόσμος του watchmen δεν είναι ο χάρτινος κόσμος του φαντασιακού – είναι η πραγματικότητά μας ιδωμένη από έναν σκοτεινό και ζοφερό καθρέφτη. Σε έναν τέτοιο κόσμο λοιπόν, ο Dr. Manhattan δεν θα μπορούσε παρά να γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης. Γρήγορα τίθεται στην υπηρεσία των αμερικανικών μυστικών δυνάμεων, στον αγώνα τους ενάντια στη σοβιετική επιρροή. “Αν οι υπερήρωες ήταν πραγματικοί, μην έχετε καμία αμφιβολία πως θα αξιοποιούνταν για στρατιωτικούς και πολιτικούς σκοπούς” – μοιάζει να δηλώνει μέσα από την παρουσία του χαρακτήρα του ο Άλαν Μουρ. Ο Dr. Manhattan μεταμορφώνεται σε ένα νέο υπερόπλο, ισχυρότερο και από την ίδια την ατομική βόμβα: όλα στο όνομα της επικράτησης του ισχυρότερου. “Ο Υπεράνθρωπος υπάρχει και είναι ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΣ” – όπως τονίζουν τα προπαγανδιστικά δημοσιογραφικά μέσα.

Dr Manhattan... Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Μα ο Dr. Manhattan έχει υπερβεί την ανθρώπινη διάσταση. Τα πολιτικά ζητήματα μοιάζουν ασήμαντα στα μάτια του. Ίπταται πάνω από τους ανθρώπους, ψηλότερα από τα πάθη, τις επιθυμίες και τους ανταγωνισμούς τους, “πέρα από το καλό και το κακό” – σαν γνήσιος νιτσεϊκός υπεράνθρωπος. “Μου διαφεύγει η ηθικότητα των δραστηριοτήτων μου” – δηλώνει σε κάποιο σημείο του έργου. Ζει πέρα από τον ίδιο το χρόνο, πέρα από τη γραμμικότητά του, βλέποντας ταυτόχρονα παρόν παρελθόν και μέλλον σαν ένα χωροχρονικό συνεχές. Η ίδια η γη φαντάζει πολύ μικροσκοπική μπρος στην απεραντοσύνη του σύμπαντος – μπρος στο υπέροχο ψυχρό μεγαλείο του. Από πολλές απόψεις, η ιστορία του watchmen είναι η ιστορία της απομάκρυνσης του Dr Manhattan από το ανθρώπινο είδος – και το ερώτημα αν είναι δυνατόν πια να επανέλθει στους ανθρώπους. Αν είναι δυνατόν να ενδιαφερθεί ξανά για τους ανθρώπους κάποιος που έχει αντιληφθεί πόσο μικρά κι ασήμαντα μοιάζουν τα ζητήματά τους.

Για τον Ρόρσαχ ο κόσμος είναι μαύρος σαν το σκοτάδι του ουρανού. Για τον Dr. Manhattan δεν υπάρχει σκοτάδι στον ουρανό, μα το θαύμα του απέραντου σύμπαντος και των απόμακρων αστεριών. Μα πού βρίσκονται οι άνθρωποι σε όλα αυτά; Oι άνθρωποι που ζουν, αγαπούν, ελπίζουν και παλεύουν; Οι κάτοικοι ενός παρηκμασμένου κόσμου (όπως θα το έβλεπε ο Ρόρσαχ), μικροί και ασήμαντοι μπρος στην απεραντοσύνη του σύμπαντος (όπως θα το έβλεπε ο Δρ. Μανχάταν). H απάντηση σε αυτό το ερώτημα συνιστά το κλειδί της κατάληξης της ιστορίας του Δρ. Μανχάταν… και τον γενικό καταλύτη της φιλοσοφίας του έργου του Άλαν Μουρ.

Μα δεν θα μοιραστώ μαζί σας αυτήν την κατάληξη – υπάρχει στις σελίδες του βιβλίου.

Dr. Manhattan... Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Ozymandias. Πρόκειται για τον καταλύτη του έργου. Σε αντιπαραβολή με τον Δρ. Μανχάταν, ο Οζυμανδίας δεν “κατασκευάστηκε” από ένα τεχνολογικό ατύχημα – υπήρξε αυτοδημιούργητος. Και σε αντιπαραβολή με τον Ρόρσαχ, δεν εφαρμόζει κάποιον ετερόνομο και απόλυτο ηθικό κώδικα – μα δημιουργεί τη δική του ηθική, πέρα και έξω από τις παραδεδομένες συμβάσεις του καλού και του κακού. Θα μπορούσαμε μάλιστα να ισχυριστούμε πως στον Οζυμανδία αντανακλάται περισσότερο ο νιτσεϊκός υπεράνθρωπος, παρά στον Δρ. Μανχάταν: ο άνθρωπος που δημιουργεί αξίες, πάνω στα ερείπια εκείνων που χάθηκαν. Με μία σημαντική διαφορά όμως… η “θέληση για δύναμη”, όπως την ανέλυσε ο Νίτσε, δεν συνιστά στην πραγματικότητα θέληση για έλεγχο πάνω στα πράγματα και πάνω στους ανθρώπους. Και αυτή είναι μία καθοριστική διαφορά με τον χαρακτήρα του Οζυμανδία.

Είναι ένας συναρπαστικός χαρακτήρας, από κάθε άποψη. Πρότυπά του υπήρξαν οι αιγύπτιοι βασιλείς (στους οποίους χρωστά και το όνομά του – ή ενδεχομένως στο ομότιτλο ποίημα του Percy Shelley) και ο Μέγας Αλέξανδρος: Η λύση του γόρδιου δεσμού από τον δεύτερο έμελλε να αποβεί καθοριστική για την εξέλιξη των ιδεών του. Ο ευφυέστερος ανάμεσα στους “Watchmen”, ο Ozymandias δεν αναλώθηκε σε άσκοπα κυνήγια καλών ενάντια σε κακούς, ούτε τέθηκε στην υπηρεσία της κρατικής υπερδύναμης. Αντίθετα, επεδίωξε να οικοδομήσει μία οικονομική αυτοκρατορία, με όπλο του το έξυπνο μάρκετινγκ και τις προοδευτικές αντιλήψεις. Κόντρα στον Ρόρσαχ που αποστρέφεται τους ανθρώπους, και κόντρα στον Δρ. Μανχάταν που αδιαφορεί γι’ αυτούς, ο Οζυμανδίας επιθυμεί να τους γνωρίζει σε κάθε λεπτομέρεια. Η ματιά του είναι εκείνη του επιστήμονα. Το μότο του: “η γνώση είναι δύναμη”.

Σε κανέναν άλλο χαρακτήρα δεν συναντάται τόσο η ηθική σχετικότητα, όσο σε αυτόν. Δεν μπορούμε παρά να υπενθυμίσουμε εδώ τον Ντοστογιέφσκι και το ερώτημα που έθεσε ο Ιβάν Καραμαζόφ στον αδερφό του: “υπέθεσε πως δημιουργείς μία απόλυτη αρμονία μεταξύ όλων των ανθρώπων της γης, παρέχοντάς τους επιτέλους την ειρήνη που παντοτινά ποθούσαν – μα αυτό έχει ως τίμημα το βασανισμό ενός και μοναδικού μικρού παιδιού. Θα το έκανες;”

Το “Watchmen” δεν παρέχει εύκολες απαντήσεις – και αυτό, μεταξύ άλλων, είναι η ιδιαιτερότητά του.

Adrian Veidt in Watchmen

Ozymandias... Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Comedian. Ο “Κωμικός” είναι ο αμοραλιστής της ιστορίας. Κυνικός στα όρια του απάνθρωπου, ωμός στον ρεαλισμό του, ο Comedian αντιμετωπίζει την πραγματικότητα σαν ένα πελώριο αστείο. Έχει δει πίσω από τη μάσκα της, έχει αναγνωρίσει την υποκρισία της: Μα δεν φοβάται, ούτε στρέφει το βλέμμα. Βυθίζεται με πάθος μέσα της, αντλώντας οτιδήποτε μπορεί να αντλήσει, ξεγυμνώνοντας τη σάρκα της, βιάζοντας τα απομεινάρια της. Παραδίδεται ολόθερμα στην πολιτική και στρατιωτική εκστρατεία των ΗΠΑ ενάντια στο Βιετνάμ και ενάντια στους Σοβιετικούς, καταστέλλει με ευχαρίστηση τις πορείες διαμαρτυρίας στους δρόμους, φτύνει στα μούτρα κάθε ιδεολόγου – και γελάει, απολαμβάνοντας τον κόσμο του Χάους: έναν κόσμο που δεν υπάρχουν πια αξίες, πέρα από την ωμή δύναμη. “Όταν συνειδητοποιείς πως τα πάντα γύρω είναι ένα πελώριο ΑΣΤΕΙΟ, το να είσαι ο Κωμικός είναι το μόνο πράγμα που έχει νόημα”.

Χρειάζεται όμως να επαναλαμβάνουμε πως βρισκόμαστε σε ένα έργο του Άλαν Μουρ; Και πως στον κόσμο του Άλαν Μουρ δεν υπάρχει το απόλυτο καλό και το απόλυτο κακό; Ναι λοιπόν – ακόμα και ο Comedian, δύο φορές κατά τη διάρκεια του έργου, λυγίζει. Αποκαλύπτει ένα εύθραυστο πρόσωπο πίσω από το σκληρό προσωπείο. Δύο φορές – για εντελώς διαφορετικούς λόγους. Η μία φορά σχετίζεται με την αδυναμία του να κατανοήσει έναν κόσμο στον οποίο, μέχρι τότε, έμοιαζε να απολαμβάνει την έλλειψη νοήματος. Η άλλη φορά σχετίζεται με μία γυναίκα.

Περισσότερα στις σελίδες του βιβλίου.

The Comedian... Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Comedian. Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Night Owl & Silk Spectre. Ως τώρα εξερευνήσαμε τα όρια και τις αποχρώσεις του υπεράνθρωπου. Για το τέλος, όμως, επέλεξα να αφήσω αυτούς τους δύο χαρακτήρες – και μάλιστα να τους ζευγαρώσω μεταξύ τους. Και αυτό διότι στις μορφές τους διαφαίνεται – επιτέλους – ο άνθρωπος της καθημερινότητας. Ο άνθρωπος δίχως υπερφυσικές δυνατότητες, δίχως κάποια υπέρμετρη φιλοδοξία (πέρα από τις μικρές εκείνες ματαιοδοξίες που μας χαρακτηρίζουν όλους), δίχως ιδεολογικές προσκολλήσεις (καλώς ή κακώς). Σε έναν κόσμο σκληρό και κυνικό, όπως ο κόσμος του Watchmen, οι παρουσίες των Night Owl και Silk Spectre μοιάζουν με ανάσα ζωής και τίναγμα φτερών.

Υπάρχει μία σκηνή κατά τη διάρκεια της ιστορίας, κατά την οποία οι δύο αυτοί χαρακτήρες σώζουν τους κατοίκους μιας πολυκατοικίας από μία πυρκαγιά. Τους προσκαλούν έπειτα στο ιπτάμενο σκάφος τους, τους ψυχαγωγούν με μουσική και τους κερνούν ζεστό καφέ. Περιττό να σημειώσουμε πως πρόκειται για την πιο ανθρώπινη στιγμή του έργου – και από μία εναλλακτική οπτική γωνία, την πιο υπερηρωική όλων. Καταλυτική μέσα στην απλότητά της. Όπως καταλυτική υπήρξε η επιρροή των συγκεκριμένων χαρακτήρων στους περισσότερο “σκληροπυρηνικούς” της ιστορίας: ο Night Owl στον Ρόρσαχ και η Silk Spectre στον Δρ. Μανχάταν. Η ιστορία της δεύτερης, ειδικά, συνιστά έναν από τους καταλύτες του έργου.

Αν οι υπόλοιποι χαρακτήρες μας προσελκύουν και μας απωθούν λόγω της διαφορετικότητάς τους, στο ντουέτο των Night Owl & Silk Spectre δεν βλέπουμε πια δύο “υπερήρωες” – άλλα δύο καθημερινούς ανθρώπους ντυμένους με στολή και μάσκα. Ο Night Owl έχει πλέον κοιλίτσα και τα άγχη ενός μοναχικού άντρα στην ηλικία του, η Silk Spectre αποζητά σαν κάθε γυναίκα τον έρωτα και την αποδοχή. Σμίγοντας τις μοναξιές τους, δημιουργούν μία ασπίδα απέναντι σε έναν συχνά απάνθρωπο κόσμο. Και αν μοιάζουν “μικροί σε σημασία” συγκριτικά με τους υπόλοιπους κεντρικούς χαρακτήρες του έργου, εμείς δεν μπορούμε παρά να υπενθυμίσουμε εκείνο που έγραφε ο Τολστόι στον “Πόλεμο και Ειρήνη”: πως στην Ιστορία είναι οι αθροιστικές πράξεις των “μικρών ανθρώπων” εκείνες που κάνουν τη διαφορά.

Εικόνα από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Watchmen panel, by Alan Moore & Dave Gibbons

Φιλί στο ολοκαύτωμα... σκηνή από το Watchmen των Άλαν Μουρ και Ντέιβ Γκίμπονς / Embracing in the holocaust... Watchmen panels, by Alan Moore & Dave Gibbons

Επίλογος

Κάπου εδώ λοιπόν, φτάνουμε στο τέλος της παρουσίασης. Ένα κείμενο που επιθυμούσα να γράψω από παλιά – ως ένας μικρός φόρος τιμής. Επιτέλους, βρήκα τον χρόνο να το κάνω. Πιστεύω πως η ανάγνωση του αφιερώματος έκανε απόλυτα κατανοητή τη σημασία του “Watchmen”, τόσο για την ιστορία των κόμικς, όσο και για τις νεότερες τέχνες εν γένει. Κάποια στιγμή επιθυμώ να επανέλθω με ένα νέο αφιέρωμα στο ευρύτερο έργο του Άλαν Μουρ – έναν συγγραφέα που θαυμάζω όσο λίγους. Έναν συγγραφέα που οφείλει να συγκαταλέγεται στους κορυφαίους του αιώνα – πλάι σε όλους τους μεγάλους λογοτέχνες.

Προς το παρόν σας αφήνω. Η πόλη αυτή μπορεί να μας σέβεται λίγο περισσότερο – τώρα που έχουμε δει το αληθινό της πρόσωπο.

Το Φονικό Κουνέλι, Ιούλιος 20

Ένα αφιέρωμα στο Watchmen από το Φονικό Κουνέλι

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

shares